# Монгол NVDA 2023.3.1 дэлгэц уншигч програмын гарын авлага

## Гарчиг

- 1. товч танилцуулга
  - 1.1. Ерөнхий шинжүүд
  - 1.2. Олон улсад хүртээмжтэй байдал
  - 1.3. Ярьдаг програмын хоолойнууд
  - 1.4. Брайль
  - 1.5. Лиценз болон зохиогчийн эрх
- 2. NVDA програм суулгах системийн үзүүлэлт
- 3. NVDA програмыг татах ба суулгах
  - 3.1. Түр хуулбар болон зөөврийн хувилбарын ажиллах горим
  - 3.2. NVDA программ суулгах нь
    - 3.2.1. Цоожтой тавцантай ажиллах
    - 3.2.2. дэлгэц дээр холбоос гаргах (ctrl+alt+n)
    - 3.2.3. Зөөврийн хуулбарын тохиргоог системийн администратор хэрэглэгч дээр хуулах
  - 3.3. Зөөврийн хувилбар үүсгэх нь
- 4. NVDA ашиглах нь
  - 4.1. NVDA програмыг эхлүүлэх нь
    - 4.1.1. тавтай морил харилцах цонх
  - 4.2. NVDA програмын гарын командуудын тухай
    - 4.2.1. NVDA командын товч
    - 4.2.2. Гарын сонголт
  - 4.3. NVDA програмын хурууны үйлдлээр гүйцэтгэх командууд
    - 4.3.1. Дэлгэцтэй ажиллах
    - 4.3.2. Хурууны үйлдлээр гүйцэтгэх командууд
    - 4.3.3. Хуруугаар команд гүйцэтгэх горимууд
    - 4.3.4. Хүрч бичих гарын оролт
  - 4.4. гарын тусламжийн горим
  - 4.5. NVDA програмын цэс
  - 4.6. NVDA програмын энгийн командууд
  - 4.7. Системийн мэдээллийг дамжуулах
- 5. NVDA програмтай ажиллах
  - 5.1. Обэектс
  - 5.2. Системийн төвлөрөлтэй ажиллах
  - 5.3. NVDA програмыг Системийн кареттэй ашиглах
  - 5.4. Объектоор шилжүүлэн ашиглах
  - 5.5. Бичгэн объектуудтай ажиллах
  - 5.6. нарийвчлалын горимууд
    - 5.6.1. Обектоор нарийвчлан үзэх горим
    - 5.6.2. Баримт бичигтэй харилцах горим
    - 5.6.3. Дэлгэцтэй харилцах горим
  - 5.7. Хулганатай ажиллах нь
- 6. Хөтөч горим
  - 6.1. Нэг үсгийн командаар шилжих
  - 6.2. Элементүүдийн жагсаалт
  - 6.3. Агуулгатай объект
- 7. Математикийн контент унших
  - 7.1. Харилцах шилжилт
- 8. Брайль
  - 8.1. Брайлийн товчлолууд
  - 8.2. Брайль оролт
- 9. Контент танигч
  - 9.1. Windows 10 OCR
- 10. Програмуудад холбогдолтой NVDA ашиглах аргууд
  - 10.1. Microsoft Word
    - 10.1.1. Автоматаар мөр, багана болон бичвэрийн толгойг унших
    - 10.1.2. Microsoft Word ба хөтөч горим
    - 10.1.3. Сэтгэгдэл унших
  - 10.2. Microsoft Excel
    - 10.2.1. Excel автоматаар багананы толгой болон мөрийн эхлэлийг зарлах нь
    - 10.2.2. Элементүүдийн жагсаалт
    - 10.2.3. Сэтгэгдэл унших
    - 10.2.4. Хамгаалттай нүдүүдийг унших
    - 10.2.5. Бичвэрийн талбар болон товчнууд
  - 10.3. Microsoft PowerPoint
  - 10.4. foobar2000
  - 10.5. Poedit
  - 10.6. Skype
  - 10.7. Kindle for PC
    - 10.7.1. Бичвэр идэвхижүүлэлт
    - 10.7.2. Хэрэглэгчийн тэмдэглэл
  - 10.8. Azardi
- 11. NVDA програмыг тохируулах
  - 11.1. NVDA Тохиргоо
    - 11.1.1. Ерөнхий тохиргоо (NVDA+control+g)
    - 11.1.2. Ярианы тохиргоо (NVDA+control+v)
    - 11.1.3. Ярьдаг програм сонгох (NVDA+control+s)
    - 11.1.4. Ярианы тойрог тохиргоо
    - 11.1.5. Брайлийн тохиргоо
    - 11.1.6. Брайль дэлгэц сонгох (NVDA+control+a)
    - 11.1.7. Компьютерийн гарын тохиргоо (NVDA+control+k)
    - 11.1.8. Хулганы тохиргоо (NVDA+control+m)
    - 11.1.9. Хуруугаар хүрч ашиглах командууд
    - 11.1.10. Нарийвчлалттай үзэх горим
    - 11.1.11. Объектийн үзүүлэнгийн тохиргоо (NVDA+control+o)
    - 11.1.12. Оролтын бүтэц зохион байгуулалт
    - 11.1.13. Бичвэр унших горим Settings (NVDA+control+b)
    - 11.1.14. Бичвэртэй харилцах тохиргоо (NVDA+control+d)
    - 11.1.15. Windows 10 OCR тохиргоо
  - 11.2. miscellaneous Settings
    - 11.2.1. Ярианы толь бичиг
    - 11.2.2. Punctuation/symbol дуудлага
    - 11.2.3. Гарын команд оруулах тохиргоо
  - 11.3. Дэлгэц уншигч програмын тохиргоог хадгалах ба эхлүүлэх
  - 11.4. Профайлс тохируулах
    - 11.4.1. Энгийн тохируулга
    - 11.4.2. Профайл үүсгэх нь
    - 11.4.3. Гараар ажиллуулах
    - 11.4.4. Автоматаар профайл ажиллуулах
    - 11.4.5. Профайл засварлах
    - 11.4.6. Түгжээнүүдийг түр хаах
  - 11.5. Тохируулгын файлын байршил
- 12. Нэмэлтт хэрэгслүүд
  - 12.1. Лог хураагч
  - 12.2. Яриа хураагч
  - 12.3. Add-ons зохицуулагч
  - 12.4. Python Console
  - 12.5. Reload plugins
- 13. Дэмждэг хоолойнууд
  - 13.1. eSpeak NG
  - 13.2. Microsoft Speech API version 4 (SAPI 4)
  - 13.3. Microsoft Speech API version 5 (SAPI 5)
  - 13.4. Microsoft Speech Platform
  - 13.5. Windows OneCore Voices
  - 13.6. Audiologic Tts3
- 14. Дэмжигдсэн брайль дэлгэцүүд
  - 14.1. Брайль дэлгэцүүд автоматаар илрүүлэх үйлдлийг арын хэсэгт хийх нь
  - 14.2. Freedom Scientific Focus/PAC Mate дэлгэцүүд
  - 14.3. Optelec ALVA 6 дэлгэцүүд болон protocol хувиргагч
  - 14.4. Handy Tech дэлгэцүүд
  - 14.5. MDV Lilli
  - 14.6. Baum/Humanware/APH/Orbit Брайль Дэлгэцүүд
  - 14.7. hedo ProfiLine USB
  - 14.8. hedo MobilLine USB
  - 14.9. HumanWare Brailliant BI/B Series / BrailleNote Touch
    - 14.9.1. бүх хувилбаруудын гарын командууд
    - 14.9.2. Brailliant BI 32, BI 40 and B 80 дэлгэцүүдийн гарын командууд
    - 14.9.3. Brailliant BI 14 дэлгэцийн гарын командууд
  - 14.10. HIMS Braille Sense/Braille EDGE/Smart Beetle/Sync Braille дэлгэцүүд
  - 14.11. Seika Braille Дэлгэцүүд
  - 14.12. Papenmeier BRAILLEX шинэ хувилбарууд
  - 14.13. Papenmeier Braille BRAILLEX Хуучин хувилбарууд
  - 14.14. HumanWare BrailleNote
  - 14.15. EcoBraille
  - 14.16. SuperBraille
  - 14.17. Eurobraille Esys/Esytime/Iris дэлгэцүүд
  - 14.18. BRLTTY
- 15. нарийвчилсан сэдвүүд
  - 15.1. Командын мөрний хэрэглээ
  - 15.2. Систем Wide Parameters
- 16. Дэлгэрэнгүй мэдээлэл
- 17. Орчуулгын тухай

## 1. товч танилцуулга

Монгол NVDA дэлгэц уншигч програмд тавтай морил!

NonVisual Desktop Access (NVDA) нь үнэгүй, нээлттэй эхтэй Microsoft компаний windows үйлдлийн систем дээр ажилладаг програм юм. Энэхүү дэлгэц уншигч программ нь брайль бичгийн төхөөрөмжүүд болон ярьдаг хоолойны тусламжтайгаар харааны бэрхшээлтэй иргэдэд энгийн хүн шиг компьютер ашиглах бүрэн боломжийг олгодог. NVDA нь NV Access болон хэрэглэгч, хөгжүүлэгчдийн оролцоотойгоор бүтсэн програм юм.

### 1.1. Ерөнхий шинжүүд

Монгол NVDA дэлгэц уншигч програм нь хараагүй хүмүүсийг windows үйлдлийн системтэй ажилладаг төхөөрөмжтэй болон нэмэлт программуудтай харьцахад гол тулгуур болж өгдөг.

Гол шинжүүдээс дурдвал:

- Интернэт хөтөч программууд, цахим шуудангийн аппликейшнүүд болон хэрэглэгддэг оффисын програм хангамжууд зэрэг түгээмэл хэрэглэгддэг програмуудыг дэмжиж ажилладаг.
- Өөртөө суусан ярьдаг хоолойтой бөгөөд 80 гаруй хэл дэмждэг
- Цахим бичвэрийн мэдээллүүд болох үсгийн хэмжээ, фонтын нэр, фонтын хэлбэр зэргийг зарлах боломжтой.
- Сум очсон хэсгийн бичвэрийг автоматаар унших ба хулганы байршлыг тодорхойлох дуун хонхтой.
- Олон брайль дэлгэцүүдийг дэмжиж ажиллах ба брайль бичвэрийн гарыг ашиглан бичвэр бичих бүрэн боломжтой.
- Флаш диск эсвэл аливаа USB оролттой хадгалалтын төхөөрмжөөс аливаа систем дээр суулгах шаардлагагүйгээр шууд ажиллана.
- Амархан ашиглаж болох ба өөртөө суусан хоолойны тусламжтайгаар программыг суулгахад гадны туслалцаа шаардлагагүй.
- 60 орчим хэл рүү орчуулагдсан бөгөөд 2018 оны NVDA 18.2 хувилбараас эхлэн Монгол хэлээр орчуулагдан гарсан билээ.
- Windows үйлдлийн системийн хувилбарууд болох 32 бит ба 64 битүүдийг дэмждэг.
- Компьютер амарсан үед эсвэл ондоо хамгаалалтын дэлгэцтэй харьцах тохиолдолд уншдаг давуу талтай.
- Мэдрэгчтэй дэлгэцтэй төхөөрөмж дээр ажиллаж байх тохиолдолд бүхий л коммандуудыг зарладаг.
- Microsoft Active Accessibility, Java Access Bridge, IAccessible2 and UI Automation зэрэг хүртээмжтэй программын интерфэйсүүдтэй бүрэн зохицож ажилладаг.
- Windows үйлдлийн систем дэх командын тавцан болон кодчилолын талбаруудыг дэмжин унших зэрэг багтана.

### 1.2. Олон улсад хүртээмжтэй байдал

Дэлхийн хаана ч байсан, ямарч хэлээр ярьдаг байсан хүн технологийг бүрэн ашиглах нь чухал юм. Тиймээс ч NVDA дэлгэц уншигч программ нь дэлхийн 60 гаруй хэл рүү орчуулагдаад байна. Үүнд: Африк, Албани, Америк, Араб, Арагон, Бразилын Португаль, Болгарь, Бирм, Катал, Колумбын Испани, Хорват, Чех, Дани, Голланд, Фарси, Фянланд, Франц, Галича, Гүрж, Герман, Грек, Еврей, Хинди, Унгарь, Исланд, Ирланд, Италь, Япон, Канад, Солонгос, Киргиз, Литви, Макидон, Монгол, Балба, Норвеги, Польш, Португаль, Понжаби, Армейн, Орос, Серби, Словак, Словань, Швейцарь, Тамил, Тайланд, Хятад, Турк, Украйн, Витнам зэрэг болно.

### 1.3. Ярьдаг програмын хоолойнууд

NVDA дэлгэц уншигч програм нь зөвхөн цэс интерфэйсээ ондоо хэл рүү орчуулсанаас гадна олон хэлийн хоолойг дэмжиж ажилладаг. Тухайн хэлний хоолой хийгдсэн тохиолдолд бүхий л текстийг уг хоолойгоор унших юм.

NVDA дэлгэц уншигч програм нь eSpeak NG буюу и-яриа гэсэн үнэгүй нээлттэй эхтэй хоолойг гол хоолойгоо болгон ашигладаг.

Монгол NVDA програмын дэмждэг ондоо хоолойнуудын талаар Дэмждэг хоолойнууд хэсгээс дэлгэрэнгүйгээр уншина уу.

### 1.4. Брайль

Брайль дэлгэц хэрэглэдэг хүмүүст NVDA дэлгэц уншигч програм нь мэдээллийг брайль дэлгэцээр унших сонголтийг олгодог. Брайлийн нэг хоёр дугаар хувилбаруудаар бичвэр бичих bluetooth төхөөрөмж ашиглан бичих боломжийг бас бүрдүүлдэг. Цаашлаад NVDA нь компьютерт залгагдсан брайль дэлгэцийг автоматаар илрүүлэн ажилладаг. NVDA дэлгэц уншигчтай ажилладаг брайль дэлгэцний тухай мэдээллийг Дэмждэг брайль дулгэцнүүдийн тухай хэсгээс авна уу.

NVDA дэлгэц уншигч нь брайлийн бүхий л хувилбаруудыг олон хэл дээр гаргаж болдог. Үүнд: брайль нэг, брайль хоёр болон компьютер брайль гэх мэт.

### 1.5. Лиценз болон зохиогчийн эрх

NVDA нь зохиогчийн эрхээр 2006-2023 NVDA хөгжүүлэгчдэд хамаардаг.

NVDA нь нийтлэг хэрэглээний лицензийн хувилбар 2.0 хамаарна. Уг програмыг та өөрийн хүссэнээр өөрчилж сайжруулан хэрэглэж болох бөгөөд лицензийн мэдээлэл болон сурвалж кодыг бас нээлттэй байлгах ёстой болно. Энэхүү лиценз нь NVDA програмын үндсэн болон хэрэглэгчийн өөрчилсөн хувилбарт аль алинд нь үйлчилнэ. Лицензийн талаар бүрэн мэдээлэл авахыг хүсвэл доорхи холбоосоор орно уу. Нийтлэг хэрэглээний лиценци бүтнээр.

## 2. NVDA програм суулгах системийн үзүүлэлт

- Үйлдлийн систем: 32 болон 64 bit хувилбарын бүхий л төрлийн үйлдлийн системүүд. Үүнд: Windows 7, Windows 8, Windows 8.1 болон Windows 10 багтана. Мөн windows сервер 2008/r2 болон серверийн төрлийн системүүдэдтэй бүрэн ажилладаг.
  - Windows 7-д NVDA програм нь windows 7-ийн хувилбар Service pack эсвэл түүнээс хойш шинэчлэлтүүдийг шаарддаг.
  - Харин windows сервер 2008 R2-д service pack хувилбараас хойш байх шаардлагатай.
- Түр санах ой: 256 mb эсвэл түүнээс илүү.
- Төв боловсруулах процессор: 1.0 ghz эсвэл түүнээс өндөр. - 90 MB орчим багтаамж зэрэг нь NVDA програм суулгахад хэрэг болдог.

## 3. NVDA програмыг татах ба суулгах

Хэрэв танд NVDA програмын суулгагч байхгүй бол юуны өмнө хөтөч програмдаа уг холбоосоор нэвтэрч орно уу. www.nvaccess.org.

NV-Access сайтны татах хэсгээс NVDA програмын хамгийн сүүлийн хувилбарыг татаж авна уу.

Татсан файлаа ажиллуулахад NVDA програмын зөвхөн түр хэрэглэх хуулбар ажиллах болно. Уг түр хуулбар ажилласнаар таниас NVDA програмыг тухайн компьютерт бүрэн суулгах, үгүй бол түр хуулбараар ашиглах эсвэл зөөврийн хувилбарыг үүсгэх зэргийг тодруулан асуух болно.

Хэрэв та NVDA програмыг бүрэн суулгахыг хүсвэл install буюу суулгах хэсгийг дарах ёстой. NVDA програмыг суулгаснаар та нэмэлт үйлдлүүдийг ашиглах боломжтой болох ба үүнд: NVDA програм компьютер асах тохиолдолд автоматаар ажиллах, windows системийн user log on буюу бүрэн асаагүй тохиолдолд ажиллах, мөн дэлгэц дээр NVDA програмын icon-ийг гаргах гэх мэт. Эдгээр нь түр хуулбар болон зөөврийн хувилбаруудадтай ашиглах боломжгүй үйлдлүүд юм. Мөн програмын суусан хувилбар өөрийн зөөврийн хувилбарыг ямарч тохиолдолд гаргах боломжтойгоороо давуу талтай байдаг.

Харин та NVDA програмыг флаш диск эсвэл СД кард зэрэг медиа файл зөөвөрлөгчид хадгалж үүнийгээ ямарч компьютерт залган ажиллуулахыг хүсвэл NVDA проргамын зөөврийн хувилбарыг сонгох нь зүйтэй. Зөөврийн хувилбараас ямарч компьютерт NVDA программыг бүрэн суулгах боломжтой учир, олон хүмүүс энэхүү хувилбарыг түгээмэл ашигладаг. Харин та nvda программыг зөвхөн унших зориулалттай агуулах дискүүд болох CD-DVD дээр зөөврийн хувилбарыг оруулан ашиглахыг хүсэж байвал бид таныг суулгагчийг л оруулахыг зөвлөж байна. Учир нь NVDA программын зөөврийн хувилбар одоогоор зөвхөн унших зориулалттай санах ойн төхөөрөмжүүдийг хараахан дэмжиж ажилладаг болоогүй байгаа билээ.

NVDA програмын түр хуулбарыг ашиглах нь мөн нэг төрлийн хувилбар боловч, энэхүү хувилбар нь зөвхөн үзүүлэн эсвэл танилцуулгын зориулалтанд илүү тохиромжтой юм.

### 3.1. Түр хуулбар болон зөөврийн хувилбарын ажиллах горим

Windows үйлдлийн систем эхлэх үед автоматаар эхлэхээс гадна түр хуулбар болон зөөврийн хувилбарын хувьд, дараах үйлдлүүдтэй ажиллахгүй болно. Үүнд: NVDA программын түр хуулбар болон зөөврийн хувилбарууд администратор эрхтэй ажлуулаагүй тохиолдолд Администраторын эрхтэй ажиллах програмуудыг унших боломжгүй.

- Windows системийн "USER Account Control Settings" буюу хэрэглэгчийн бүртгэлийг аливаа програм администраторын эрхтэйгээр ажиллуулж байх үед лавтгах тохиргоог унших боломжгүй.
- Windows 8-аас хойш үйлдлийн системүүдэд touch screen буюу мэдрэгчтэй дэлгэцийн оруулалтыг дэмжихгүй.
- Мөн адил windows 8 үйлдлийн системээс хойш windows-ийн өөрийн аппликейшнууд дээр хөтөч горим ажиллахгүй.
- Windows 8 эсвэл хойш, ондоо дуу эсвэл медиа ажиллаж буй тохиолдолд NVDA програм ярихад уг давхар тоглуулагдаж буй медиа аяарсаж NVDA програмын яриаг сонсоход хялбар болох үйлдэл ажиллахгүй.

### 3.2. NVDA программ суулгах нь

Хэрэв та NVDA програмын суулгагч файлыг татаж авсан бол NVDA програмыг суулгахдаа тус файлыг ажиллуулан "install nvda" буюу NVDA суулгах гэсэн товчийг дарна. Харин та аль хэдийнээ тус харилцах цонхыг хаачихсан, эсвэл NVDA програмын зөөврийн хувилбараас суулгах бол NVDA програмын цэс дотрох хэрэгслүүд цонхноос NVDA программыг суулгах гэсэн хэсгийг сонгож суулгах боломжтой.

NVDA Программыг суулгах харилцах цонх нь танийг уг программыг суулгах эсэхийг лавлаж асуух ба хэрэв NVDA программын аль нэг хуучин хувилбар суусан тохиолдолд шинэчлэх эсэхийг бататган асууна. Үргэлжлүүлэх товчийг дарснаар NVDA програм маань таны компьютер дээр сууж эхэлнэ. Дээрх харилцах цонхонд байх бусад сонголтуудыг доор тайлбарлах болно. NVDA програмын суух үйл явц дууссаны дараа програм амжилттай суусныг мэдэгдэх цонх гарч ирнэ. Энэ тохиолдолд бид тийм товчлуурыг дарснаар NVDA програм нь дахин эхлэж таны компьютер дээр шинэхэн суусан хувилбар ажиллах болно.

#### 3.2.1. Цоожтой тавцантай ажиллах

Энэхүү сонголт нь таныг компьютер бүрэн асахын өмнө нууц үг хийх эсвэл түр амрах горимтой NVDA програмыг ажиллуулахыг хүсэж байгаа эсэхийг тохируулна. Уг сонголт нь мөн адил windows системийн хэрэглэгчийн администратор болон бусад хамгаалалтай системийн тохиргоотой хамаарна.

#### 3.2.2. дэлгэц дээр холбоос гаргах (ctrl+alt+n)

Энэ чагт нь дэлгэц дээрээ NVDA програмыг шууд эхлүүлэх дэлгэцний холбоосыг үүсгэх эсэхийг бататгадаг сонголт юм. Мөн уг чагтыг идэвхижүүлснээр NVDA програмыг шууд эхлүүлэх гарын команд болох CTRL+ALT+N нь ажиллагаанд орох юм.

#### 3.2.3. Зөөврийн хуулбарын тохиргоог системийн администратор хэрэглэгч дээр хуулах

Уг тохиргоо нь зөөврийн хуулбарын NVDA тохиргоог тус администратор хэрэглэгч дээр суусан хувилбарт оруулан тохируулах юм. Энэ сонголт нь тухайн системийн бусад хэрэглэгчийн ттохиргоог хуулахгүй ба мөн цоожтой тавцан зэргийн тохиргоог хуулахгүй болно. Энэ нь ганцхан зөөврийн хувилбарт л ажиллах сонголт юм..

### 3.3. Зөөврийн хувилбар үүсгэх нь

Хэрэв та NVDA суулгагчаас зөөврийн хувилбарыг үүсгэх бол зөөврийн хувилбар үүсгэх товчлуур дээр дарна уу. Харин та суулгагчийн харилцах цонхыг хаачихсан эсвэл суучихсан хувилбараас зөөврийн хувилбар үүсгэх бол NVDA цэсний хэрэгслүүд цэсэнд байх зөөврийн хувилбар үүсгэх товчийг дарах хэрэгтэй.

Тус товчлуурыг дарсны дараа гарч ирэх харилцах цонх нь зөөврийн хувилбарыг хаана юунд үүсгэхийг сонгох цонх юм. Энэ таны хатуу дискэн дэх болон флаш дискний байршил юм. Мөн уг харилцах цонхонд суусан хувилбарын тохиргоог хуулах эсэхийг бататгах сонголт байдаг. Энэ сонголт нь зөвхөн суусан хувилбарт байх бөгөөд NVDA програмын суулгагчаас зөөврийн хувилбар үүсгэж байгаа тохиолдолд хамаарахгүй. Эцэст нь үргэлжлүүлэх товчийг дарснаар зөөврийн хувилбар үүсэж эхэлнэ. Зөөврийн хувилбарыг үүсгэх үйл явц дууссаны дараа амжилттай болсныг мэдэгдэх цонх гарч ирдэг ба тийм товчлуурыг даран уг харилцах цонхыг хаана.

## 4. NVDA ашиглах нь

### 4.1. NVDA програмыг эхлүүлэх нь

Хэрэв та NVDA програмыг компьютер дээрээ суулгасан бол NVDA програмыг эхлүүлэх нь маш хялбар юм. Control, alt болон N гэсэн гар дээр байрлах гурван товчлуурыг дарснаар програм маань шууд ажиллах ба та тухайн командыг ашиглахгүйгээр компьютерийн эхлэх цонхноос ажиллуулах бас боломжтой. Нэмэлтээр та ажилуулах цонхонд nvda гэж бичэн энтэр товчийг дарснаар эхэлж бас болдог. Мөн та системийн командын талбар ашиглан зарим нэг үйлдлүүдийг гүйцэтгэж болох ба үүнд: NVDA програмыг дахин эхлүүлэх (-r), хаах (-q), нэмэлт програмуудыг хаах (--disable-addons), гэх мэт.

NVDA програмын суусан хувилбарын тохиргооны файлууд автоматаар тухайн администратор хэрэглэгчийн appdata байршлын roming хавтсанд байрладаг. Жишээ нь ("C:\Users\<user>\AppData\Roaming"). Уг тохиргооны файлуудыг програмын мэдээллийн хавтаснаас дууддаг байдлаар тохируулж бас болдог. Үүний талаар илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг Системийн өргөн параметер-аас авна уу.

Зөөврийн хувилбарыг эхлүүлэхдээ тухайн хувилбар суусан байршил болох хард диск эсвэл флаш доторх nvda.exe файлыг Enter товчлуур даран эсвэл хулганы нэгдүгээр товчийг дарж ажиллуулна.

NVDA нь эхлэхдээ доороос дээшээ дараалан дуугарах хөгжим шиг чимээ өгдөг. Таны компьютерийн хүчин чадал болон тус NVDA хувилбар байрлаж буй төхөөрөмжний хурд хүчнээс шалтгаалан NVDA програм нь эхлэх гэж хэсэг хугацаанд уншиж магадгүй. Ямар нэг шалтгаанаас болоод програм маань маш удаан хэмжээнд унших бол "NVDA уншиж байна. Түр хүлээнэ үү..." гэсэн мэдээллийг өгдөг.

Хэрэв та шууд буурч буй мэт чимээ сонсох эсвэл алдааны чимээ эсвэл ямар хариу үйлдэл үзүүлэхгүй бол энэ нь NVDA програм маань алдаатай байж магадгүй гэсэн үг бөгөөд, та үүнийг шууд хөгжүүлэгчдэд мэдэгдэх хэрэгтэй. Хөгжүүлэгчидтэй холбоо барих талаар програмын сайт дээрээс уншина уу.

#### 4.1.1. тавтай морил харилцах цонх

NVDA програм нь анх удаа эхлэж байх үед тавтай морил гэсэн харилцах цонх гарч ирэх ба үүнд бид nvda програмын зарим нэг тохиргооны талаар мэдээлэл авах ба NVDA команд товчлуурын талаар тохируулдаг юм. (Үүний талаар дэлгэрэнгүйг дараах хэсгүүдээс авна уу.) Тус харилцах цонх нь дотроо 1 сонголттой хайрцаг болон 3 чагт агуулна. Сонголттой хайрцаг нь компьютерийн гарын байрлалыг сонгодог. Эхний чагт нь таниас NVDA modifier key буюу командын товчийг үсэг томруулагч товчин дээр ашиглах эсэхийг асуудаг. Дараах чагт нь NVDA програм систем эхэлсний дараа шууд ажиллахыг тохируулна. Гурав дахь чагт нь энэ тавтай морил харилцах цонх NVDA програмыг асах болгонд гарч ирэхийг тохируулдаг чагт юм.

### 4.2. NVDA програмын гарын командуудын тухай

#### 4.2.1. NVDA командын товч

NVDA програмын ихэнх командууд NVDA командын товчлуур гэдэг товчийг оролцуулан ашигладаг. Харин зарим нэг командууд заавал desktop гарын байрлалын insert товчлууртай ажилладаг ба NVDA командын товчлуур хэрэглэдэггүй цөөн хэдэн командууд бий.

NVDA командын товчийг NVDA програм нь өөрчлөн гурван ондоо товчлуурыг ашиглан тохируулах боломжтой. Үүнд: Том үсгийн товч, тооны тавцны insert болон гарны нэмэлт insert товчлуур зэрэг болно. Үндсэн тохиргоогоороо гарын нэмэлт insert болон тооны тавцны insert товчлуурууд нь үндсэн NVDA командын товчлуураар тохируулагдсан байдаг.

Хэрэв NVDA ажиллаж байх үед NVDA командын товчлуураар ашиглагдаж буй товчийг үндсэн зориулалтаар нь ашиглахыг хүсвэл түүн дээр хоёр удаа хурдан дарна. Жишээ нь: Үсэг томруулагч товч нь NVDA командын товчоор тохируулагдсан байгаад уг товчийг том үсгийн зориулалтаар ашиглахыг хүсвэл уг товчийг хоёр хурдан дарах шаардлагатай.

#### 4.2.2. Гарын сонголт

NVDA програм нь үндсэн хоёр төрлийн гарын байрлалаар ашиглаж болохоор ирдэг. Үүнд: Desktop гарын байрлал болон Laptop гарын байрлал. Үндсэн тохиргоогоороо бол NVDA програм нь desktop гарын байрлалтай байдаг ба үүнийг Laptop болгон өөрчлөх бүрэн боломжтой юм. Ингэхийн тулд NVDA цэсний сонголтууд хэсгийн тохиргоо хэсэгт орон компьютерийн гар дотор тохируулна.

Desktop гарын байрлал нь desktop компьютерийн тооны тавцаны товчлуурууд ихээр ашиглагддаг. Харин лаптоп компьютеруудад тооны тавцан байдаггүй боловч зарим нэг лаптопууд FN товчлуурын тусламжтай тооны тавцаны хэсгийн товчлууруудыг орлуулан ашигладаг. Хэрэв таны компьютерт тооны тавцан байдаггүй бол та гарын байрлалыг лаптоп руу шилжүүлэн ашиглах боломжтой.

### 4.3. NVDA програмын хурууны үйлдлээр гүйцэтгэх командууд

Хэрэв та NVDA програмыг windows 8 үйлдлийн системээс хойш системтэй дэлгэцний мэдрэгчтэй төхөөрөмж дээр ашиглаж байгаа бол дэлгэцний мэдрэгчээ ашиглан NVDA програмаар төхөөрөмжөө ашиглах боломжтой юм. NVDA програм ажиллаж байх үед мэдрэгч дээр орсон хүрэлтүүд бүгд NVDA програмын командаар ажиллана. Тиймээс энгийн үед ажилладаг хүрэлтүүд NVDA програмын ажиллаж байх үед хуучнаараа ажиллахгүй гэсэн үг юм.

#### 4.3.1. Дэлгэцтэй ажиллах

Хамгийн энгийн команд бол дэлгэцний аль нэг цэгт байрлах бичиг эсвэл зүйлүүдийг уншуулах юм. Ингэхийн тулд аль нэг хуруугаараа дэлгэцний аль ч хэсэгт хүрэхэд тухайн хэсэгт байгаа зүйлийг NVDA програм унших болно. Мөн та хуруугаа дэлгэцнээс салгалгүйгээр дэлгэц дээр чирэх хөдөлгөөн хийн ойр хавийн бичиг болон командуудыг уншуулах боломжтой.

#### 4.3.2. Хурууны үйлдлээр гүйцэтгэх командууд

Доор гарын командуудыг энэ гарын авлагад илүү дэлгэрэнгүйгээр тайлбарлахад хуруугаар ажиллуулах командууд багтах юм. Дараах жагсаалт нь зарим хуруугаар ажиллуулах командуудыг жагсаасан болно.

##### Товшилтууд

Дэлгэцийг нэг эсвэл түүнээс олон хуруугаар хурдан товших.

Нэг хуруугаар нэг товшихыг товшилт гэнэ. Харин хоёр хуруугаараа товшихыг хоёр хурууны товшилт гэх мэт.

Хэрэв нэг төрлийн товшилт нэгээс олон удаа түргэн хугацаанд орсон бол түүнийг NVDA олон товшилтод команд гэж үзнэ. Хоёр удаа товших нь хоёр товшилт болно. Харин гурван удаа нэг үйлдлийг давтан түргэн хугацаанд товшихыг гурван товшилт гэх мэтээр нэрлэдэг. Энэхүү олон товшилтод командууд нь хэдэн хуруу оролцож байгааг мэдрэх учраас бидэнд хоёр хуруугаар хоёр товших, дөрвөн хуруугаар нэг товших гэх мэт олон төрлийн командуудыг ашиглах боломжийг бүрдүүлж байдаг билээ.

##### Илэлтүүд

Дэлгэц дээр хуруугаа түргэн хугацаанд нэг цэгээс нөгөө цэг рүү чирэх хөдөлгөөн.

Ерөнхийдөө дөрвөн л боломжит илэлтүүд байдаг ба эдгээр нь зүүн, баруун, дээш бас доош гэх зүгүүдэд илэх хөдөлгөөн хийх командууд юм.

Мөн товшилтын адил нэгээс олон хуруу оролцож команд гүйцэтгэж болно. Тэгэхлээр нэг хуруугаар дээш илэх эсвэл гурван хуруугаар зүүн тийш илэх гэх мэт командууд тус тусын үүрэгтэй байдаг.

#### 4.3.3. Хуруугаар команд гүйцэтгэх горимууд

NVDA програм нь олон арван командууд байдаг ба тэдгээрийг бүгдийг хуруугаар хүрч команд гүйцэтгэхэд боломжит хувилбар нь дэндүү цөөхөн байдаг учир хэд хэдэн төрлийн хуруны командуудын горимууд байдаг. Тус горимын сонголтын дагуу түүнтэй холбоотой үйлдэл нь тухайн сонгогдсон горимын л командыг л хүлээж авах болно. Хамгийн чухал хоёр горим нь бичвэрийн горим болон обектийн горим юм. Энэхүү гарын авлагад багтсан зарим нэг хуруугаар гүйцэтгэх командууд нь ардаа хаалтанд тодорхой горим зааж өгсөн бол тус үйлдэл нь тухайн горимонд л ажиллах юм. Жишээ нь: Нэг хуруугаар дээш илэх (бичвэрийн горим) гэж байвал тухайн нэг хуруугаар дээш илэх үйлдэл нь зөвхөн бичвэрийн горимд л ямар үүрэг гүйцэтгэнэ тэрийгээ гүйцэтгэх юм. Харин тухайн хурууны команд нь горим тодорхойлоогүй бол аль ч горимд адилхан үүргийг гүйцэтгэдэг байна.

Хуруугаар гүйцэтгэх командуудын горимыг солихдоо 3 хуруугаар зэрэг нэг товшино.

#### 4.3.4. Хүрч бичих гарын оролт

Touch keyboard буюу хүрч бичих гар нь аливаа бичвэр эсвэл бичгэн командыг мэдрэгчтэй дэлгэц дээр хурууны үзүүрээр хүрч бичин оруулахад ашиглагддаг. Аливаа нэг бичгийн талбарыг гаргасны дараа дэлгэцний доод буланд байрлах touch keyboard буюу хүрч бичих гарын оролтыг нэг хуруугаар түрэг хоёр товшиж идэвхижүүлнэ. Харин Microsoft компаний Surface Pro зэрэг таблитууд нь гараа салгасны дараа дэлгэц дээрх гар нь үргэлж хэрэглэхэд бэлэн байдаг аж. Хэрэв тухайн touch keyboard буюу хурууны үйлдлээр бичих гарыг хаахдаа тухайн бичгийн талбараас холдож идэвхигүй болгох, эсвэл тухайн дэлгэцний доор байрлах touch keyboard товчлуурыг даран цуцладаг.

Тухайн хурууны үйлдлээр ажиллуулах гар ажиллагаатай байх үед уг гарыг олоод нэг хуруугаараа үсгээ хайн олох боломжтой. Ихэвчлэн дэлгэцний доод хэсэгт гарч ирдэг. Дарахыг хүссэн үсгээ олоод мэдрэгчээр харилцах тохиргооноос шалтгаалан нэг хуруугаар хоёр товших эсвэл хуруугаа чирэх үйлдлээр үсгээ олоод хурууны үзүүр дэлгэцнээс хөндийрхөд тухайн үсэг маань бичигддэг байна.

### 4.4. гарын тусламжийн горим

Хэдийгээр олон төрлийн гарын болон хуруугаар үйлдэх командууд энэхүү гарын авлагад дурдагдсан ч энэ бүгдийг нэг дороос хамгийн энгийнээр сурах арга бол гарын тусламжийг нээх юм.

Гарын тусламжийг нээхдээ NVDA командын товч болон 1-ийн тоотой хамт дарснаар нээнэ. Харин гарын тусламжийг унтраахдаа нээсэн командаа дахин дарснаар уг горим маань хаагддаг. Энэхүү горим нь асаалттай үед аливаа нэг товчлуур дарах, хослуулан дарах эсвэл мэдрэгчтэй бол аливаа нэг хурууны үйлдлийг гүйцэтгэснээр тухайн команд ямар үйлдэл гүйцэтгэдгийг тайлбарладаг тусламжийн горим юм. Уг тусламж асаалттай үед хийгдсэн командууд бодит систем дээр ажиллахгүй бөгөөд зөвхөн унтраасны л дараа компьютерийн гар болон гараар гүйцэтгэгддэг зүйлс эргэн ажиллаж энгийн хэвэндээ ордог.

### 4.5. NVDA програмын цэс

NVDA програмын цэс гэдэг нь програмын нарийн тохиргоонууд орших сонголтын цэсийг хэлдэг. Үүнд: Програмын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл болон тусламж авах, олон төрлийн тохиргоог өөрийн хэрэглээнд тохируулан сонгох, ярианы толь бичгийг тохируулах болон өөрчилсөн сонголтуудаа хадгалах бас програмыг хаах зэрэг олон зүйлс байдаг байна.

NVDA програмын цэсийг дуудахдаа NVDA командын товч болон N үсгийг хамт дарах, эсвэл мэдрэгчтэй дэлгэц дээр хоёр хуруугаар хоёр товших зэрэг командуудыг ашиглана. Мөн та дэлгэцний баруун доод өнцөгт байрлах системийн мэдэгдэл буюу "system-tray" дотор байрлах NVDA дүрс"icon" ашиглан NVDA програмын цэс рүү орох боломжтой юм. Үүний тулд хулганы сумыг тухайн Icon дээр аваачин баруун товчийг дарах эсвэл гар дээр байрлах цонх товчийг B үсэгтэй хамт даран системийн мэдэгдэл дээр очоод аппликэйшн буюу ихэнх гар дээр баруун Ctrl товчны хажуу талын товчийг даран програмын цэс рүү нэвтрэх боломжтой. NVDA програмын цэсийг нээсний дараа дөрвөн сумаар зүйлээ сонгох ба энтэр товчийг даран тухайн зүйлээ идэвхижүүлэн ордог.

### 4.6. NVDA програмын энгийн командууд

Нэр | Десктоп товч | Лаптоп товч | Мэдрэгч | тайлбар
--- | --- | --- | --- | ---
Яриа зогсоох | контрол | контрол | 2 хуруугаар нэг товших | NVDA програмын яриаг шууд зогсоох
Яриа түр зогсоох | шифт | шифт | байхгүй | NVDA програмын яриаг түр зогсоох ба дахин нэг дарсан тохиолдолд зогссон газраасаа үргэлжлүүлэн унших
NVDA програмын цэс | NVDA+n | NVDA+n | 2 хуруугаар 2 товших | NVDA програмын цэсийг дуудан шууд нэвтрэн тохиргоо хийх боломжийг олгох цэс
ярианы горимыг солих | NVDA+s | NVDA+s | байхгүй | NVDA програмын ярианы горимыг ярих, чимээгээр болон хаах гэсэн гурван горимын хооронд солих
Гарын тусламжийн горимыг асааж унтраах | NVDA+1 | NVDA+1 | байхгүй | гарын тусламжийн горимыг нээж/хаах ба уг горим нь NVDA програмын командууд болон дарагдсан товчлуур, тэдгээрийн хослолын үүргийг тайлбарлаж өгдөг
NVDA програмыг хаах | NVDA+q | NVDA+q | байхгүй | NVDA програмыг хаах
Дараагийн дарагдсан товчийг шууд системд дамжуулах | NVDA+f2 | NVDA+f2 | байхгүй | энэ команд нь NVDA програмд дараагийн дарагдах товч болон тэдгээрийн хослолыг энгийн системийн командаар дамжуулахыг мэдэгдэж буй команд. Жишээлбэл NVDA командын товч 1-ийн тоотой дарснаар гарын тусламжийн горимыг нээдэг бол энэхүү командын дараа шууд дарагдсанаар уг NVDA програмын команд ажиллахгүй гэсэн үг юм.
NVDA програм түр амраах горимыг нээх/хаах | NVDA командын товч +shift +s | NVDA командын товч +shift +z | байхгүй | Энэхүү горим нь NVDA програмын яриа болон брайль гаргалгыг шууд зогсоож түр амраах горимд шилжүүлдэг. Ингэснээр өөр дээрээ ярианы болон брайль нэмэлт үзүүлэлттэй бусад програмуудтай давхардаж ажиллахгүй юм. Уг командаа дахин дарж энэхүү горимыг хаана.

### 4.7. Системийн мэдээллийг дамжуулах

Нэр | Товч | тайлбар
--- | --- | ---
цаг, он, сар хэлэх | NVDA+f12 | Нэг дарахад яг одооны цагийг хэлнэ, хоёр дарахад тухайн өдрийн он, сар өдрийг зарлана.
Баттрейны байдлыг хэлэх | NVDA+shift+b | Батарейны хувь зарлах ба цэнэглэгч залгаатай эсэх, мөн хэдэн хувийн цэнэгтэй зэргийг хэлнэ.
Ямар бичвэр гарын хуулалтанд байгааг зарлах | NVDA+c | Ямар нэг бичвэр хуулагдсан байвал тэр нь юу болохыг сонсоход хэрэгтэй. Хэрэв ямарч бичвэр хуулагдаагүй бол хэлэхгүй.

## 5. NVDA програмтай ажиллах

NVDA програм нь биднийг системтэй ажиллахад хэд хэдэн аргачлалаар ажиллах боломжийг олгодог. Үүнд: Энгийн хэлбэрээр ажиллах болон давтамжтай гэх мэт багтана.

### 5.1. Обэектс

Бүхий л төрлийн програмууд болон үйлдлийн систем маань тэр чигээрээ объектоос бүрддэг. Объект нь нэг юмнаас бүрдсэн зүйлийг хэлэх ба энэ нь дуу, дүрс, зураг, холбоос, бичвэр, товчлуур, чагт болон төвшин ахиулах хайрцаг зэрэг системийн зүйлс бүгд багтдаг.

### 5.2. Системийн төвлөрөлтэй ажиллах

Системийн төвлөрөл буюу focus гэдэг нь аливаа Обект дээр систем төвлөрөн харилцахыг системийн төвлөрөл гэнэ. Жишээ нь: Хэрэв та бичвэрийн талбай гарган юм бичиж байгаа бол тухайн бичвэрийн талбар хайрцаг дээр чинь систем төвлөрсөн байна гэсэн үг юм.

NVDA програм ашиглан windows үйлдлийн системтэй харилцах хамгийн түгээмэл арга бол систем төвлөрөлтийн горимтой windowsын стандарт командуудыг ашиглан объектоос объектийн хооронд шилжүүлэн явах юм. Үүнд: Таб болон шифт, таб товчлуурыг даран зүйлээс зүйлийн хооронд урагш болон арагш шилжих, Алт товчийг ашиглан үйлдлийн системийн болон тухайн програмын цэстэй харилцах, дөрвөн сумыг ашиглан сонголтуудын хооронд шилжих болон Алт, Таб командыг хэрэглэн нээлттэй цонхнуудын хооронд шилжих гэх мэт. Уг командуудыг ашигласнаар NVDA програм нь системийн төвлөрлийг ашиглан очсон байгаа обектийн мэдээллийг танд уншиж өгдөг юм. Үүнд: Нэр, Төрөл, Зорилго, Байдал, Тодорхойлолт, Гарын команд болон Байгаа байршил гэх мэт.

Системийн төвлөрөл горимтой ашиглагдах үндсэн командууд:

Нэр | Десктоп товч | Лаптоп товч | тайлбар
--- | --- | --- | ---
Одоо очсон байгаа обектийг хэлүүлэх | NVDA+tab | NVDA+tab | Төвлөрсөн байгаа обектийг зарлах, хоёр дарсан тохиолдолд тухайн мэдээллийг үсэглэж унших.
гарчиг унших | NVDA+t | NVDA+t | одоо нээлттэй төвлөрчихсөн байгаа цонхны гарчгийг хэлэх, хоёр удаа дарахад үсэглэж уншаад гурван удаа дарахад бичвэр хэлбэрээр хуулж авна.
Идэвхитэй цонхыг унших | NVDA+b | NVDA+b | төвлөрчихсөн байгаа идэвхитэй цонхыг уншина. Харилцах цонхуудтай харьцахад илүү тустай.
Статусын тавцан зарлах | NVDA+end | NVDA+shift+end | Хэрэв NVDA програм нь статусын тавцан олвол түүнийг зарладаг. Хоёр дарахад үсэглэж уншина. Харин гурван удаа дарахад хуулж авна. Мөн объектийг төвлөрүүлнэ.

### 5.3. NVDA програмыг Системийн кареттэй ашиглах

Хэрэв төвлөрсөн Обект нь бичвэр унших эсвэл эмхлэх гэх мэт үйлдлүүдийг гүйцэтгэх зориулалттай бол бид system caret буюу систем карет, хүмүүсийн мэддэгээр бичвэрийн сумтай NVDA програмыг ашигладаг.

Төвлөрсөн объект маань бичвэрийн сумтай бол та бид дөрвөн сум товчлуур, end, home, page-down болон page-up товчлууруудыг ашиглан бичвэрийн объекттэй бүрэн харьцдаг. Харин тухайн объект маань засвар оруулахыг дэмждэг бол эдгээр командууд маань бидний ажлыг маш ихээр хөнгөвчлөх юм. NVDA програм нь бичвэрийг үсэг үсгээр, үгээр бас мөрөөр нь уншдаг. Мөн тухайн бичвэр идэвхитэй эсэхийг хэлдэг.

NVDA програмын систем каретийн холбогдолтой командууд:

Нэр | Дэсктоп товч | Лаптоп товч | Тайлбар
--- | --- | --- | ---
бүгдийг унших | NVDA+downArrow | NVDA+a | Систем карет буюу бичвэрийн сум байгаа хэсгээс эхлэн цааш үргэлжлүүлэн уншдаг.
Одоо байгаа мөрийг унших | NVDA+upArrow | NVDA+l | Систем карет очсон байгаа мөрийг дангаар нь уншдаг. Хоёр удаа дарахад тус мөрийг үсэглэж унших ба харин гурван удаа дарахад үсгийн тодорхойлолтыг ашиглан үсэглэдэг.
Идэвхижсэн бичвэр унших | NVDA+Shift+upArrow | NVDA+shift+s | Идэвхижсэн байгаа бичвэрийг уншуулах.
Дараагийн өгүүлбэр | alt+downArrow | alt+downArrow | Бичвэрийн сумыг дараагийн өгүүлбэрт аваачин уншдаг бөгөөд зөвхөн Microsoft Word болон Outlook програмууд дээр ажилна.
Өмнөх өгүүлбэр | alt+upArrow | alt+upArrow | Бичвэрийн сумыг өмнөх өгүүлбэрт аваачин уншдаг бөгөөд зөвхөн Microsoft Word болон Outlook програмууд дээр ажиллана.

Хүснэгттэй харьцах тохиолдолд дараах командуудыг ашиглана:

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Өмнөх багана руу шилжих | control+alt+leftArrow | Бичвэрийн сумыг өмнөх багана руу шилжүүлнэ. Мөр өөрчлөгдөхгүй.
Дараагийн багана руу шилжих | control+alt+rightArrow | Бичвэрийн сумыг дараах багана руу шилжүүлнэ. Мөр өөрчлөгдөхгүй.
Өмннөх мөр лүү шилжих | control+alt+upArrow | Бичвэрийн сумыг өмнөх мөр лүү шилжүүлнэ. Харин багана өөрчлөгдөхгүй.
Дараагийн мөр лүү шилжих | control+alt+downArrow | Бичвэрийн сумыг дараагийн мөр лүү шилжүүлнэ. Харин багана өөрчлөгдөхгүй.

### 5.4. Объектоор шилжүүлэн ашиглах

Бид ихэнх тохиолдолд системийн төвлөрсөн обект болон бичвэрийн сум горимуудыг оролцуулсан програам, аппликэйшн ашигладаг. Заримдаа та бид системийн төвлөрөл болон бичвэрийн сум орлцуулахгүйгээр хэрэглэж буй програм эсвэл үйлдлийн системээ хэрэглэх шаардлага тохиолддог. Тэр байтугай зарим нэг програмын өгөгдөл обектууд гар ашиглан хэрэглэх боломжгүй сонголт тохиргоонуудыг хамруулсан байдаг. Иймэрхүү тохиолдлуудад бид объектоор шилжүүлэн хэрэглэх горимыг ашиглах боломжтой юм.

Объектоор шилжүүлэн ашиглах горим нь аливаа нэг обектийн талаар мэдээллийг авахад тус болдог. Тухайн обект дээр обектоор шилжүүлэх горимоор очсон тохиолдолд энэ нь системийн төвлөрөл горимтой ижил зарчимаар ажилладаг аж. Аливаа зүйлийг яг байгаагаар нь үзэхийг хүсвэл нарийвчлан үзэх горимыг ашигласан нь илүү юм.

Системийн объектийн төвлөрөл шиг нэгээс нөгөө рүү шилжихийн оронд зарим зүйлс цэгцтэй зохион байгуулалтанд орчихсон байдаг. Энэ нь зарим нэг объект ондоо объектуудыг дотроо агуулж байдаг гэсэн үг юм. Жишээ нь: Жагсаалт дотроо жагсаалтын объектууд агуулсан бол тухайн жагсаалт руугаа орж байж гэмээ нь дотор нь юу байгааг уншиж болно. Хэрэв та жагсаалт руу орлоо гэж бодоход дараагийн болон өмнөх командуудаар тухайн жагсаалтын зүйлсийг үзэх юм. Харин тухайн жагсаалт байсан объект руугаа буцахад буцаад жагсаалтын объект байсан хэсэгтээ очих аж. Ингэснээр тус жагсаалтын ойр орчинд байх ондоо обкект руу орж болох юм. Үүний адил хэрэгслүүдийн талбар нь дотроо тохиргооны обкектуудыг агуулах ба түүн рүү нэвтэрч гэмээ нь тус тохиргооны объектуудыг ашиглаж болно.

Яг одоо төвлөрсөн байгаа объектийг шилжсэн объект гэж нэрлэдэг. Харин очсон буюу төвлөрчихсөн байгаа объектийг Объектоор шилжүүлэх горим ашиглаж байх үедээ бичвэртэй харилцах горимын командуудаар дотор контентуудыг дэлгэрэнгүйгээр үзэж болно. Үндсэн тохиргоогоор бол системийн төвлөрөл нь объектоор шилжүүлэх горимтой зэрэг явдаг бөгөөд уг тохиргоог хааж бас нээж болдог.

Харин брайль тохиргоо нь автоматаар Системийн төвлөрөл, бичвэрийн сум болон объектоор шилжүүлэх, нарийвчлан үзэх горим зэргийг бүгдийг дагаж ажиллахаар тохируулагдсан байдаг. Хэрэв та брайлийг зөвхөн бичвэрийн сум болон системийн төвлөрөлийг дэмжиж ажиллуулахыг хүсвэл Брайль дэмжих тохиргооноос focus буюу төвлөрлийг тохируулна. Энэ тохиолдолд брайль тохиргоо нь объектоор шилжүүлэх горим болон нарийвчлан үзэх горимыг дэмжиж гаргахгүй юм. Харин эсэргээр нь объектоор шилжүүлэх горим болон нарийвчлан үзэх горимыг брайль дэмжиж гаргахыг хүсвэл брайлийг хэлбэршүүлэн дагах руу тохируулан өөрчилнө.

Объектоор шилжүүлэх командууд:

Нэр | Дэсктоп товч | Лаптоп товч | Мэдрэгч | Тайлбар
--- | --- | --- | --- | ---
Одоо байгаа объект зарлах | NVDA+numpad5 | NVDA+shift+o | Байхгүй | Одоо сонгогдсон байгаа объект хэлэх. Хоёр удаа дарахад тухайн объектийг үсэглээд харин гурван удаа дарахад объектийн талаар мэдээлүүдийг хэлнэ.
Объектийг агуулагч объект руу шилжих | NVDA+numpad8 | NVDA+shift+upArrow | нэг хуруугаар дээш илэх (Объектийн горим) | одоо очсон байгаа объектийг агуулж буй объект руу шилжих

|өмнөх объект руу шилжих | NVDA+numpad4 | NVDA+shift+leftArrow | Нэг хуруугаар зүүн тийш илэх (Объектийн горим) | одоо байгаа объектийн өмнөх объект руу шилжих |

Дараагийн объект руу шилжих | NVDA+numpad6 | NVDA+shift+rightArrow | Нэг хуруугаар баруун тийш илэх (Объектийн горим) | Одоо байгаа объектийн дараагийн объект руу шилжих
Объект дотрох объект руу шилжих | NVDA+numpad2 | NVDA+shift+downArrow | Нэг хуруугаар доош илэх (Объектийн горим) | одоо очсон байгаа агуулагч объектийн дотрох объект руу шилжин очих
Объект руу төвлөрөн шилжих | NVDA+numpadMinus | NVDA+backspace | Байхгүй | Аливаа объект рүү системийн төвлөрөлийг шилжүүлэн аваачих ба бичвэрийн сумыг бас авачин байрлуулдаг.
сонгосон объектийг идэвхижүүлэх | NVDA+numpadEnter | NVDA+enter | Нэг хуруугаар хоёр товших | Сонгогдсон буюу очсон байгаа объектийг ажиллуулах, идэвхижүүлэх (Аливаа төвлөрсөн сонголт дүрс дээр энтэр товч, хулганы зүүн товчийг хоёр дарах эсвэл зарим нэг тохиолдолд зай товчийг дарахтай адилхан)
Системийн төвлөрөл болон бичвэрийн сумыг дэлгэцний хэлбэрийн горимын байршилд аваачих | NVDA+shift+numpadMinus | NVDA+shift+backspace | Байхгүй | нэг дарахад системийн төвлөрөл болон бичвэрийн сумыг одоо байгаа объект дээр аваачих, хоёр дарахад дэлгэцний горимд аваачих.
нарийвчлан үзэх горимын сумны байршлыг зарлах | NVDA+numpadDelete | NVDA+delete | Байхгүй | нарийвчлан үзэх горимын сумны байрлал байгаа газрыг тодорхойлон хэлэх. Жишээ нь: Эх бичгийн хувьчилсан хуваалт, аливаа бичвэр эсвэл объект хуудасны захаас хэдий хэрийн зайтай байгаа эсэхийг зарлана. Хоёр удаа дарахад илүү мэдээллийг хэлнэ.

Тооны тавцангийн түгжээ хаалттай байж тэдгээрийг оролцуулсан гарын хослол командууд зөв ажиллана.

### 5.5. Бичгэн объектуудтай ажиллах

Энэхүү ажиллах горим нь нарийвчлан үзэх, эсвэл бичвэр, үгүй бол аливаа обектүүдийг үсэг, үг болон мөрөөр нь уншуулах боломжтой командууд юм. Уг горимыг ашигласнаар бид зарим нэг энгийн горимоор уншигддаггүй хэсгүүд болон програмууд зэрэг ямарч системийн төвлөрөл ажилладаггүй (windowsийн командын талбар) зэрэгтэй ашиглахад маш тустай юм. Жишээлбэл: Та бид үүнийг харилцах цонхнуудын урт бичгийг энгийн бичвэр уншиж байгаа мэтээр унших боломжийг олгодог гэсэн үг.

Нарийвчлан үзэх горимыг ашиглаж байх үед бичвэрийн сум дагаж автоматаар хөдөлдөггүй учир аливаа бичгийг хаана байсан газраа алдахгүйгээр унших болох юм. Харин системийн төвлөрөл хөдөлхөд нарийвчлан үзэх горимын байршил бас дагаж автоматаар дагаж шилждэг. Үүнийг унтрааж бас асааж тохируулж болно.

Брайль тохиргоо нь автоматаар Системийн төвлөрөл, бичвэрийн сум болон объектоор шилжүүлэх, нрийвчлан үзэх горим зэргийг бүгдийг дагаж ажиллахаар тохируулагдсан байдаг. Энэ тохиолдолд брайль тохиргоо нь объектоор шилжүүлэх горим болон нарийвчлан үзэх горимыг дэмжиж гаргахгүй юм. Харин эсэргээр нь объектоор шилжүүлэх горим болон нарийвчлан үзэх горимыг брайль дэмжиж гаргахыг хүсвэл брайлийг хэлбэршүүлэн дагах руу тохируулан өөрчилнө.

Доорхи командууд нь нарийвчлан үзэх горимыг ашиглах гарын хослолууд юм.

Нэр | Дэсктоп товч | Лаптоп товч | Мэдрэгч | Тайлбар
--- | --- | --- | --- | ---
нарийвчлан үзэх горимд Дээд талын мөр рүү шилжих | shift+numpad7 | NVDA+control+home | Байхгүй | нарийвчлан үзэх горимын сумыг аливаа бичвэр эсвэл объектийн дээд талын мөрөнд аваачих
өмнөх мөр рүү шилжих | numpad7 | NVDA+upArrow | Нэг хуруугаар дээш илэх (Бичвэрийн горим) | өмнөх буюу дээд талынх нь мөр рүү шилжих
Одоо байгаа мөрийг унших | numpad8 | NVDA+shift+. | Байхгүй | нарийвчлан үзэх горимын байрлал байгаа мөрийг унших. Хоёр удаа дарахад тухайн мөрийг үсэглэж гурван удаа дарахад үсгийн тодорхойлолтуудыг ашиглан үсэглэнэ.
Дараагийн мөр рүү шилжих | numpad9 | NVDA+downArrow | нэг хуруугаар доош илэх (Бичвэрийн горим) | Дараагийн мөр рүү шилжүүлнэ
Хамгийн доод талын мөр рүү шилжих | shift+numpad9 | NVDA+control+end | Байхгүй | нарийвчлан үзэх горимын байршлыг хамгийн доод талын мөрт аваачна.
Өмнөх үг рүү шилжих | numpad4 | NVDA+control+leftArrow | 2 хуруугаар зүүн тийш илэх (Бичвэрийн горим) | Өмнөх үг рүү очиж унших
Одоо байгаа үгийг унших | numpad5 | NVDA+control+. | байхгүй | Одоо очсон байгаа үгийг уншина. Хоёр дарахад тухайн үгийг үсэглэж гурва дахь удаагаа дарахад үсгийн тодорхойлолтоор үсэглэж уншина.
Дараагийн үг рүү шилжих | numpad6 | NVDA+control+rightArrow | 2 хуруугаар баруун тйиш илэх (бичвэрийн горим) | дараагийн үг рүү шилжүүлэн уншина.
Тухайн мөрийн эхэнд очно | shift+numpad1 | NVDA+home | байхгүй | тухайн мөрийн эхэнд очно
Өмнөх тэмдэгт рүү шилжих | numpad1 | NVDA+leftArrow | нэг хуруугаар зүүн илэх (Бичвэрийн горим) | одоо байгаа мөрний одоо байгаа үсгийн өмнөх тэмдэгт рүү очно. Үүнд үсэг, тоо, тэмдэгт гэх мэт бүгд багтана.
Очсон байгаа тэмдэгт болон үсгийн зарлана | numpad2 | NVDA+. | байхгүй | Одоо байгаа мөрний очсон байгаа үсэгт тэмдэгтийг хэлнэ, хоёр удаа дарахад тухайн үсгийн тодорхойлолт буюу жишээг нь зарлана. Гурав дарахад тухайн үсэг, тэмдэгтийн дэлгэрэнгүй мэдээллийг сонсож болно.
Дараагийн үсэг тэмдэгт рүү шилжих | numpad3 | NVDA+rightArrow | нэг хуруугаар баруун илэх (Бичвэрийн горим) | Одоо байгаа мөрний очсон байгаа тэмдэгтийн дараагийн үсэг/тэмдэгт рүү шилжин хөдөлнө.
Тухайн мөрийн төгсгөлд очно | shift+numpad3 | NVDA+end | байхгүй | Одоо байгаа мөрний хамгийн төгсгөлд нь очих
Бүгдийг нь унших | numpadPlus | NVDA+shift+a | Гурван хуруугаар доош илэх (бичвэрийн горим) | Одоо байгаа хэсгээс үргэлжлүүлэн цааш тасралтгүй уншина.

|Идэвхижүүлээд хуулах | NVDA+f9 | NVDA+f9 | байхгүй | Очсон байгаа хэсгээс буюу яг одоо байрлаж байгаа хэсгээс зогсоосон газар хүртлэх уншсан бичиг бичвэрийг хуулна. Хаана зогсоохыг заагаагүй тохиолдолд хуулагдахгүй. |

Идэвхижүүлээд хуулах командын үргэлжлэл cursor | NVDA+f10 | NVDA+f10 | байхгүй | Өмнөх команд маань хуулж эхэлсэн бол энэ команд маань хаана зогсоохыг тодорхойлдог. Уншуулж дууссан гэж үзэхдээ уг командыг оруулан хоёр дарахад хуулагдахад бэлэн болж бэлтгэгдэнэ.
Бичвэрийн талаар мэдээлэл авах | NVDA+f | NVDA+f | Байхгүй | нарийвчлан үзэх горимын шилжилт очсон байгаа хэсгийн бичвэрийн мэдээллийг зарлана. Харин хоёр удаа дарахад виртуал цонхонд мэдээллийг үзүүлнэ.

Тооны тавцангийн түгжээ хаалттай байж тэдгээрийг оролцуулсан гарын хослол командууд зөв ажиллана. Энэхүү энгийн бичвэрийн хэлбэрийн горимыг ойлгох хамгийн энгийн арга бол 3 ба 3 харьцаагаар байрласан объектууд юм. Дээрээс доош бол мөрнүүд, үгс болон үсэгнүүд. Харин зүүнээс баруун тийш бол өмнөх, одоо буй болон дараагийн гэсэн байршлуудын дарааллууд багтана. Доорх дүрслэл нь уг горимыг илэрхийлж буй зураглал:

Өмнөх мөр | Одоо буй мөр | Дараагийн мөр
Өмнөх үг | Одоо буй үг | Дараагийн үг
Өмнөх үсэг/тэмдэгт | Одоо буй үсэг/тэмдэгт | Дараагийн үсэг/тэмдэгт

### 5.6. нарийвчлалын горимууд

NVDA програмын бичвэрийн горимын командууд нь аль ч ондоо горимуудыг ашиглаж байх үед тэдгээрийн обектуудын мэдээллийг нарийвчлан үзэхэд тохиромжтой байдаг. Нарийвчлалын горимууд нь NVDA програмын хуучин загваруудад байсан хавтгай нарийвчлал гэсэн програмын ойлголт юм.

Нарийвчлалын горимуудын хооронд солин ашиглах командууд:

Нэр | Дэсктоп товч | Лаптоп товч | Мэдрэгч | Тайлбар
--- | --- | --- | --- | ---
Дараагийн нарийвчлалын горим руу шилжих | NVDA+numpad7 | NVDA+pageUp | хоёр хуруугаар дээш илэх | Дараагийн боломжит нарийвчлалын горим руу шилжүүлэх
Өмнөх нарийвчлалын горим руу шилжих | NVDA+numpad1 | NVDA+pageDown | хоёр хуруугаар доош илэх | Өмнөх боломжит нарийвчлалын горим руу шилжүүлэн ашиглах

#### 5.6.1. Обектоор нарийвчлан үзэх горим

Энэхүү нарийвчлалын горимыг ашиглаж байх үед та зөвхөн обектоор шилжих горимын үйлдлийг гүйцэтгэж хөдлөх юм. харин тухайн объект маань бичвэр эсвэл бичиг байвал ттухайн бичмэл нь обект болох билээ. Харин бусад объектийн хувьд нэр бол зөвхөн төрөл нь уншигддаг.

#### 5.6.2. Баримт бичигтэй харилцах горим

объектоор шилжүүлэн ашиглах горим нь хөтөч програмын буюу бичиг баримттай (Жишээ нь, вэб хуудас), илүү нарийн ажиллагаатай бичиг баримт бичвэр (жишээ нь, a Lotus Symphony бичиг баримт) зэрэг дээр ажиллаж байх үед баримт бичигтэй харилцах горимыг нээн ажиллуулах бүрэн боломжтой юм. Баримт бичигтэй ажиллах горим нь та биднийг бичвэр бичигтэй ажиллахад илүү амархан болгож өгдөгөөрөө давуу талтай байдаг.

Обектоор шилжүүлэн хэрэглэх горимоос баримт бичигтэй ажлах горим руу шилжүүлэхэд, нарийвчлалтай ажиллахын сум нь сонгогдсон обектийн байрлалд автоматаар шилждэг. Баримт бичигтэй ажиллах горим рүү шилжсэн тохиолдолд тухайн обект дотор байх зүйлс нарийвчлалтын горимын сум очих командуудад захирагдан нэгээс нөгөө рүү шилжин хөдөлж байдаг.

Объектоор шилжүүлэн ашиглах горим нь хөтөчийн баримт бичигтэй ажиллах байх үед автоматаар баримт бичигтэй харилцах горим руу шилждэг.

#### 5.6.3. Дэлгэцтэй харилцах горим

Дэлгэцтэй харилцах горим нь таныг дэлгэц дээр гарч буй бичвэртэй яг гарч байгаа байдлаар нь харилцахад хэрэг болдог горим юм. Энэ нь windows -ийн олон дэлгэц уншигч програмууд дээр байдаг сум хөдөлгөх эсвэл дэлгэцтэй харилцах үйлдлүүдтэй адилхан функц юм.

Объектоор шилжүүлэх горимоос дэлгэцтэй харьцах горим руу шилжүүлэхэд байрлал нь объектоор шилжүүлэн ашиглах горимын сумны байрлалд автоматаар байрласан байдаг. Мөн адил сонгогдсон объектийн байрлал нь дэлгэцтэй харьцах горим руу шилжихэд автоматаар дараагийн эсвэл өгөгдсөн командын дагуу зүйлсийн хооронд шилжинэ.

Зарим сүүлийн үеийн програмууд болон аппликэйшнүүд дээр гарах бичгийг тус горимоор уншуулах боломжгүй байх магадлалтай. Учир нь сүүлийн үеийн зургийн болон дүрсний програмуудыг хараахан дэмжиж ажиллахад хүндрэлтэй байгаа билээ.

### 5.7. Хулганатай ажиллах нь

NVDA програм ажиллаж байх үед хулганы сумны дайран өнгөрөх газарт байрлах бичиг эсвэл объектийг хэлж өгдөг үндсэн тохиргоо програмд маань байдаг. Уг тохиргоо нээлттэй үед аливаа бичиг бичвэр дээгүүр дайран өнгөрөхд тухайн хэсгийн эхийг бүхлээр нь уншиж өгдөг. Харин зарим хэсэг объектууд мөрөөр нь ч юм уу уншуулахаар зохион байгуулалттай байж болно.

Хулганы сум дайран өнгөрөхөд ямар бичиг байгаагаас гадна ямар төрлийн объект болохыг давхар зарлуулж боллдог. (жишээ нь жагсаалт, товчлуур гэх мэт). Энэ нь зарим тохиолдлуудад бүрэн харахгүй хэрэглэгчдэд хулгана ашиглан үйлдэл гүйцэтгэхэд хэрэг болдог байна.

NVDA програм нь мөн хэрэглэгчдэд сум дэлгэцний аль хэсэгт байрлаж байгааг тодорхой байлгахын үүднээс хулганы сум хөдлөхөд богино хэмжээстэй хөгжмийн нот шиг чимээ гаргадаг. Тухайн чимээний дууны өнгө өндөрсөх тохиолдолд энэ нь хулганы сум дэлгэцний дээд хэсэгт байна гэсэн үг бөгөөд харин эсэргээрээ уг чимээ нь бүдүүн өнгөтэй болж өөрчлөгдөж байвал дэлгэцний доод хэсэгт сум маань хөдөлж байгааг илэрхийлдэг. Мөн хэрэглэгч стерео дуугаралттай чихэвч эсвэл чанга яригч хэрэглэж байгаа тохиолдолд хулганы сум дэлгэцний зүүн тал руу хөдлөх тусам уг чимээ маань даган зүүн талын чихэнд илүү тод сонсогдож, харин баруун тал руу нүүхэд баруун талд дуугарах гэх мэтээр дэлгэцний аль хэсэгт сум байгааг бүрэн илэрхийлдэг.

Эдгээр хулганы нэмэлт тохиргоонууд нь NVDA програмын үндсэн тохиргоонд тохируулагдаагүй байдаг. Хэрэв та уг нэмэлт шийдлийг ашиглахыг хүсвэл NVDA програмын сонголтууд цэсний дотор байрлах тохиргоо цэснээс хулганы тохиргоо хэсгээс сонгон тааруулж болох юм.

Хэдийгээр хулганы гүйцэтгэдэг үүргүүдийг бодит хулганатай ашиглавал илүү тохитой боловч NVDA програм нь хулганы үүрэг гүйцэтгэдэг хэд хэдэн товчны хослолууд байдаг. Үүнд:

Нэр | Дэсктоп товч | Лаптоп товч | Тайлбар
--- | --- | --- | ---
Хулганы зүүн товчийн үүргийг гүйцэтгэх | numpadDivide | NVDA+[ | Хулганы зүүн товчийг нэг дарах үүргийг гүйцэтгэдэг. Харин хоёр дарах үйлдлийг гүйцэтгэхдээ уг командыг хурдан хоёр дарах хэрэгтэй.
хулганы зүүн товчийг дарах үйлдлийг түгжих | shift+numpadDivide | NVDA+control+[ | Хулганы зүүн товйиг дарах үйлдлийг түгжих команд ба энэ нь хулганы зүүн товчийг даран аливаа зүйлсийг зөөх зэрэг үйлдлүүдэд маш тохиромжтой юм. Аливаа зөөх зүйл дээрээ аваачин хулгана нэгийг дарж түгжээд бусад төрлийн хулганы сум хөдөлгөх командууд эсвэл бодит хулганыг ашиглан хөдөлгөж уг командыг дахин дарснаар түгжигдсэн байдлаас тайлагддаг.
Хулганы баруун товчийг дарах үйлдлийг гүйцэтгэх | numpadMultiply | NVDA+] | Хулганы баруун товч дарах үйлдлийг гүйцэтгэх гарын команд.
Хулганы баруун товч дарах үйлдлийг түгжих | shift+numpadMultiply | NVDA+control+] | Хулганы баруун товчийг дарах үйлдлийг түгжих команд бөгөөд дахин нэг дарснаар түгжээтэй байдлаас гаргана. Түгжээтэй байх үед бусад хулганы сум хөдөлгөх командуудыг эсвэл бодит хулганыг хөдөлгөн хүссэн байрлалдаа аваачин дахин дарж үйлдэж буй командыг бүрэн гүйцэтгэнэ.
хулганы сумыг одоо байгаа объект руу аваачих | NVDA+numpadDivide | NVDA+shift+m | Хулганы сумыг объетоор эсвэл нарийвчлалттай үзэх горимуудыг хэрэглэж байх үед одоо очсон байгаа объект руу хулганы сумыг зөөж аваачдаг команд юм.
Хулганы сумны очсон байгаа объект руу шилжих | NVDA+numpadMultiply | NVDA+shift+n | Объектоор шилжүүлэн ашиглах болон нарийвчлалттай үзэх горимуудыг ашиглаж байх үед хулганы сумны очсон байгаа хэсгийн объект руу очих.

## 6. Хөтөч горим

Нарийн хийцтэй баримт бичиг болон бичвэрүүд болох вэб хуудас зэрэг нь энэ горимыг ашиглан уншигддаг байна. Энэ горимтой бүрэн ажиллах бичвэрийг унших програмууд нь Mozilla Firefox, Microsoft Internet Explorer, Mozilla Thunderbird, HTML messages in Microsoft Outlook, Google Chrome, Adobe Reader and Adobe Flash зэрэг юм. Хөтөч горим нь мөн Microsoft компаны оффисын програмуудтай бүрэн ажилладаг.

Хөтөч горимын үндсэн зорилго болон давуу тал нь аливаа бичвэрийг гарын үсгэн болон бусад товчлуурны командуудыг ашиглан хялбар аргаар унших боломжийг бүрдүүлдэгт оршино. NVDA програмын бичвэрийн сум систем каретийн командууд энэхүү горимтой бүрэн ажилладаг; Жишээлбэл: Бүгдийг унших, бичвэрийн мэдээллийг хэлэх, хүснэгттэй харилцах командууд гэх мэт. Бичвэрийн талаар нэмэлт мэдээллүүд болох холбоос, гарчиг эсвэл товчлуур зэрэг нь NVDA програм тухайн бичвэрийг уншихад давхар уншигдах зарчмаар ажиллладаг байна.

Зарим тохиолдолд та энэ төрлийн бичиг баримтуудтай ажиллахдаа нэмэлт командуудыг ашиглах шаардлага гардаг. Жишээ нь: Та бичвэр бичих хэсэг дээр бүхий л л бичигдэх үсэг/тэмдэгтийг систем руу бичвэр хэлбэрээр дамжуулах, үгүй бол хөтөч горим руу шилжүүлэн засварлаж буй бичвэртэйгээ хялбар харилцах хэрэгтэй тохиолдлуудад хөтөч горимыг нээж/хаах шаардлагууд гардаг билээ. Эдгээр тохиолдлуудад хөтөч горим болон төвлөрсөн горимуудын хооронд шилжүүлэн ажиллах бүрэн боломжтой. Ихэнх тохиолдолд NVDA програм нь дээр дурдсан програмуудын бичвэртэй харилцахдаа автоматаар хөтөч горим руу шилжүүлдэг. Үүний тод жишээ бол интернэт ордог хөтөч програмууд юм. Хөтөч горимын үед хэрэв та аливаа бичвэрийн эсвэл бичиг оруулах зориулалттай объект дээр enter болон space товчийг дөрөн төвлөрсөн горим руу шилжүүлж бүхий л оруулж буй үсгүүд болон тэмдэгтүүд команд биш систем руу дамжуул гэсэн утгатай үйлдлийг гүйцэтгэх шаардлагатай юм. Харин tab товчлуурыг дарах эсвэл escape товвчлуурыг дарах, зарим тохиолдолд тухайн объектийг дахин дарж гэмээ нь буцаж хөтөч горим руу шилжүүлнэ. Үүнээс гадна та хүчээр хөтөч горим болон төвлөрсөн горимын хооронд солих боломжтой ба, аль нэгийг нь сонгосон тохиолдолд буцааж сольж байж л тус тусын үүргүүдийг гүйцэтгэх юм.

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Хөтөч болон төвлөрсөн горимын хооронд шилжих | NVDA+space | Хөтөч горим болон төвлөрсөн горимын хооронд шилжүүлнэ.
Төвлөрсөн горимоос гаргах | escape | Автоматаар Төвлөрсөн горимыг ажиллуулдаг объектуудаас хөтөч горим руу буцаах үүрэгтэй. Жишээлбэл: Интернэтийн орчны бичвэрийн хайрцгууд.
Хөтөч горимыг шинэчлэх document | NVDA+f5 | Хөтөч горимтой ажиллаж байх үед зарим бичвэрийн хэсэг дутсан эсвэл бүрэн уншигдахгүй байгаа тохиолдолд дахин шинэчлэдэг. (Microsoft-ын word болон outlook програмууд дээр ажиллахгүй.)
Хайх | NVDA+control+f | Хайлтын харилцах цонх гаргадаг ба та уг хайрцагт тухайн бичвэрээс олохыг хүссэн үг эсвэл өгүүлбэрийг хайж олон шууд сумыг аваачих.
Дараагийн хайлтын үр дүн рүү очих | NVDA+f3 | Өмнө нь хайсан зүйлийн дараагийн тохиолдол байгаа хэсэгт аваачих.
Өмнөх хайлтын үр дүн рүү аваачих | NVDA+shift+f3 | Өмнө хайлтын үр дүн руу буцах
Дэлгэрэнгүй тайлбар нээх | NVDA+d | Дэлгэрэнгүй мэдээлэлтэй элементийн нэмэлт мэдээллийг тусатаа цонхонд гаргаж үзүүлэх

### 6.1. Нэг үсгийн командаар шилжих

Хөтөч горимыг ашиглаж байх үед аливаа бичвэрийн элементүүдийн хооронд шууд шилжих хөдөлгөөнийг нэг үсгийн командуудаар хийдэг. Хэдийгээр энэ нь хялбар ойлгомжтой командууд ч гэлээ бүх төрлийн бичвэрүүдтэй ижил төвшинд ажиллана гэсэн үг биш юм.

Доорх товчнууд нь аливаа бичвэрийг хөтөч горимоор уншиж байх үед дарагдахдаа тус төрлийн дараагийн элемент рүү шилждэг, харин shift товчлууртай хослуулан дарснаар өмнөх яг тэр төрлийнхөө элемент рүү буцдаг.

- h: гарчиг
- l: жагсаалт
- i: жагсаалт дахь зүйл
- t: хүснэгт
- k: холбоос
- n: холбоосгүй бичвэр
- f: бичвэрийн талбар, товчлуур
- u: зочлогдоогүй холбоос
- v: зочилсон холбоос
- e: бичвэрийн талбар
- b: товчлуур
- x: чагт
- c: сонголт мэдээлэлтэй хайрцаг
- r: бүлэг чагт
- q: ишлэл
- s: дэлгэц хуваагч
- m: элементэн хүрээ
- g: дүрс зураг
- d: чиглүүлэгч
- o: агуулгатай объект (Аудио болон видео уншигч програм аппликэйшн ба харилцах цонх агуулсан элемент.)
- 1 to 6: гарчигийн нэгээс зургаа дугаар төвшний гарчигууд
- a: Анотаци (сэтгэгдэл, сэтгэгдэл бичигч гэх мэт.)
- w: үг үсгийн алдаа

Дотроо контент агуулагч элементүүдийн эхлэл ба төгсгөл рүү шилжих:

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Контент агуулагч элементийн эхлэл рүү шилжих | shift+comma | контент агуулагч элементийн эхлэл рүү шилжих. Үүнд: (Жагсаалт, хүснэгт гэх мэт.) where the caret is positioned
Контент агуулагч элементийг хэтрэх | comma | Контент агуулагч элементийг хэтэрч төгсгөлд нь очих. (Жагсаалт, хүснэгт гэх мэт.) where the caret is positioned

Зарим вэб-д суурилсан аппликэйшн/сайт болох Gmail, Facebook бөгөөд Twitter зэрэг нь өөрсдийн гэсэн нэг үсгээр шилжүүлэгч командуудтай байдаг. Хэрэв та хөтөч горимын эдгээр командуудыг түр хааж уг вэб үйлчилгээний командуудыг ашиглахыг хүсвэл үүнийг түр зуур хаах нь маш энгийн юм. Хөтөч горимын нэг үсгээр шилжүүлэн хөдөлгөгч командуудыг түр хаах бол, NVDA+shift+space дарахад болно.

### 6.2. Элементүүдийн жагсаалт

Элементүүдийн жагсаалт нь тухайн бичвэрийн олон арван элементүүдийг төрөлжүүлэн шилжүүлэх боломжийг олгодог хөтөч горимын нэг гайхалтай үзүүлэлт команд юм. Жишээ нь, Интернэтийн орчинд бичвэрийн элементүүдийг холбоос, гарчиг, жагсаалт, товчлуурнууд, чиглүүлэч болон бичвэрийн талбарууд зэрэг элементүүдийг төрөл төрлөөр нь үзүүлэх хэрэглэхэд энгийн нэг төрлийн харилцах цонх юм. Уг харилцах цонхонд байх бүлэг чагтнууд нь аль төрлийн элементийг жагсааж үзэхээ сонгоход тус болдог. Мөн Тус харилцах цонхонд байх бичвэрийн талбар нь төрөлжүүлсэн элементүүдийн жагсаалтаа ялгаварлаж үзэхэд тусладаг сонголт юм. Жагсаалтан дотроосоо аль нэг очихыг хүссэн объект руугаа очих, эсвэл тухайн элементийг ажиллуулахыг хүсвэл өгөгдсөн товчлуурнууд дээр дарахад л тухайн үйлдлийг цаг алдалгүй гүйцэтгэдэг.

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Хөтөч горимын элементүүдийн жагсаалт гаргах | NVDA+f7 | Үзэж буй бичвэрт байх элементүүдийг төрөлжүүлэн үзэх харилцах цонх.

### 6.3. Агуулгатай объект

Аливаа вэб хуудас нь маш баялаг контентийг өөртөө эдгээр Adobe Flash, Oracle Java болон HTML5 зэрэг технологиудыг ашиглан агуулах боломжтой байдаг. Уг агуулгатай объект болон харилцах хайрцгуудыг NVDA програм нь хөтөч горимыг ашиглаж байх үед давхар уншин хэлдэг. Энэхүү агуулгад объектийн хооронд шилжихдээ та нэг үсгээр шилжих командын o болон shift+o командуудыг ашиглах юм. Харин агуулгат объектийг идэвхижүүлэн ажиллуулахдаа энтэр товчийг дарна. Хэрэв уг агуулгад объектийн аппликэйшн нь хүртээмжтэй байвал бусад програмууд шиг tab товчийг ашиглан дотор нь шилжиж болдог байна. Агуулгад объектоос гарах команд:

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
агуулгад объектийг агуулж буй бичвэр рүү буцах | NVDA+control+space | Агуулгад объектоос гарч уг объектийг агуулж байгаа бичвэр, вэб хуудас руу буцаж очих.

## 7. Математикийн контент унших

NVDA програм нь Design Science-ийн MathPlayer 4-ийг ашиглан математикийн контентийг ойлгомжтойгоор уншдаг. Үүнийг ашиглахын тулд Math 4-ийг компьютер дээрээ суулгасан байх шаардлагатай юм. MathPlayer-ийг дараах холбоосоор орж үнэгүй татаж авна уу: https://www.dessci.com/en/products/mathplayer/

NVDA нь дараах төрлийн математикийн контентуудыг дэмждэг.

- MathML in Mozilla Firefox, Microsoft Internet Explorer and Google Chrome.
- Design Science MathType in Microsoft Word and PowerPoint. MathType нь суусан байж гэмээ нь энэхүү үйлдэл нь ажиллана. Гэхдээ Туршилтын горим нь эдгээр үйлдлүүдийг хийхэд хангалттай юм.
- MathML in Adobe Reader. Энэ нь албан ёсны хувилбар биш учраас хараахан үүнийг ажиллуулах олон нийтэд зориулсан програм/аппликэйшн гараагүй байгаа билээ.
- Math in Kindle for PC for books with accessible math.

NVDA нь математикийн контентийг таарлдсан газар нь хэлдэг. Хэрэв та брайль дэлгэц ашиглаж байгаа бол энэ нь мөн брайлиар гардаг байна.

### 7.1. Харилцах шилжилт

Та ихэвчлэн хоолойгоор уншуулж ажилладаг бол аливаа тооны хэсгийг бөөнд нь биш хэсэг хэсгээр уншуулахыг хүсэх нь лав гарцаагүй. Үүний тулд:

Хэрэв та хөтөч горимыг ашиглаж байгаа бол математикийн контент дээр очин enter товч дарна.

Харин та хөтөч горимыг хэрэглээгүй бол:

1. Нарийвчлалттай үзэх горимын сумыг математикийн контент дээр аваачих. Үндсэн тохиргоогоор бол нарийвчлалттай үзэх горимын сум нь систем каретийг дагаж байдаг. Тиймээс ихэнх тохиолдолд систем каретээр математикийн контентийг унших боломжтой юм.
2. үүний тулд дараах командыг ажлуулна:

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Математикийн контенттэй харилцах | NVDA+alt+m | Математикийн котенттэй харилцаж эхэлнэ.

Энэ тохиолдолд та MathPlayer-ийн үндсэн командууд болох дөрвөн сумаар хөдөлгөх зэргийг ашиглан жижигчлэн уншуулж болно. Жишээ нь: Та баруун, зүүн сумаар математикийн контентийн хэсгүүдийг нэг нэгээр нь гүйлгэн унших боломжтой бөгөөд жижиг хэсгийг идэвхижүүлэн сонгохдоо доошоо сумыг дарах гэх мэт. MathPlayer програмын гарын командын тухай илүү дэлгэрэнгүй мэдэхийг хүсвэл уг холбоосоор орно уу.

Уншиж байсан бичвэр рүүгээ буцахыг хүсвэл escape товчийг дарна.

## 8. Брайль

Хэрэв танд брайль дэлгэц байдаг бол NVDA програм нь мэдээллийг бас брайлиар гаргадаг. Мөн таны брайль төхөөрөмж Перкинс загварын гартай бол та товчилсон болон үндсэн брайль аль алийг нь ашиглах боломжтой.

Дэмжигдсэн брайль дэлгэцүүдийн талаар илүү ихийг мэдэхийг хүсвэл Дэмжигдсэн брайль дэлгэцүүд хэсгээс уншина уу. Мөн энэ хэсэгт NVDA програмын брайль дэлгэцүүдтэй ажилладаг автоматаар илрүүлэх функцийн талаар илүү дэлгэрэнгүйгээр тайлбарласан болно. Та брайль төхөөрөмжөөбрайлийн тохиргоо харилцах цонхонд тохируулах боломжтой.

### 8.1. Брайлийн товчлолууд

Брайль дэлгэцний мөрөнд аль болох их мэдээлэл багтаахын тулд хэд хэдэн товчлолуудыг тодорхойлсон байдаг. Үүнд: Чиглүүлэгч, товч эсвэл жагсаалт гэх мэт.

Товчлол | Зүйл болон төрөл
--- | ---
app | application
bqt | block quote
btn | button
drbtn | drop down button
spnbtn | spin button
splbtn | split button
tgbtn | toggle button
cbo | combo box
chk | checkbox
dlg | dialog
doc | document
edt | editable text field
pwdedt | password edit
embedded | embedded object
enote | end note
fnote | foot note
gra | graphic
grp | grouping
hN | heading at level n, e.g. h1, h2.
hlp | help baloon
lmk | landmark
lnk | link
vlnk | visited link
lst | list
mnu | menu
mnubar | menu bar
mnubtn | menu button
mnuitem | menu item
pnl | panel
prgbar | progress bar
rbtn | radio button
scrlbar | scroll bar
sect | section
stbar | status bar
tabctl | tab control
tbl | table
cN | table column number n, e.g. c1, c2.
rN | table row number n, e.g. r1, r2.
term | terminal
tlbar | tool bar
tltip | tool tip
tv | tree view
tvbtn | tree view button
tvitem | tree view item
lv N | a tree view item has a hierarchical level N|
wnd | window
⠤⠤⠤⠤⠤ | separator

Дараах үйл явц заагчид бас товчлогдсон байдаг:

Товчлол | Явц байдлын зүйл
--- | ---
... | displayed when an object supports autocompletion
⢎⣿⡱ | displayed when an object (e.g. a toggle button) is pressed
⢎⣀⡱ | displayed when an object (e.g. a toggle button) is not pressed
⣏⣿⣹ | displayed when an object (e.g. a checkbox) is checked
⣏⣸⣹ | displayed when an object (e.g. a checkbox) is half checked
⣏⣀⣹ | displayed when an object (e.g. a checkbox) is not checked
- | displayed when an object (e.g. a tree view item) is collapsible
+ | displayed when an object (e.g. a tree view item) is Expandable
*** | displayed when a protected control or document is encountered
clk | displayed when an object is clickable
cmnt | displayed when there is a comment for a spreadsheet cell or piece of text in a document
frml | displayed when there is a formula on a spreadsheet cell
invalid | displayed when an invalid entry has been made
ldesc | displayed when an object (usually a graphic) has a long description
mln | displayed when an edit field allows typing multiple lines of text such as comment fields on websites
req | displayed when a required form field is encountered
ro | displayed when an object (e.g. an editable text field) is read-only
sel | displayed when an object is selected
nsel | displayed when an object is not selected
sorted asc | displayed when an object is sorted ascending
sorted desc | displayed when an object is sorted descending
submnu | displayed when an object has a popup (usually a sub-menu)

Чиглүүлэгчид бас тодорхойлогдсон байдаг.

Товчлол | Чиглүүлэгч
--- | ---
bnnr | banner
cinf | content info
cmpl | complementary
form | form
main | main
navi | navigation
srch | search
rgn | region

### 8.2. Брайль оролт

NVDA програм нь хураангуйлсан брайль болон үндсэн брайль аль алийг нь брайль бичгийн гар дэмжиж ажилладаг. Та аль хэлний брайль ашиглан ямар хэлээр гаргахаа брайлийн оролтын тохиргооноос сонгон тохируулж болно.

Үндсэн брайль ашиглаж байхад оруулсан бичвэр тэр даруйдаа л бичигддэг. Харин хураангуйлсан брайль ашиглан бичвэр бичиж байгаа тохиолдолд үгийн төгсгөлд enter эсвэл space товч дарж байж ордог аж. Брайлийн оролт нь таны юу бичиж оруулж байгааг орчуулж компьютерт оруулахаас биш ямар бичвэр бичиж байгааг тань таньж өөрөө автоматаар зохицож ажиллах боломжгүй юм. Жишээ нь: Та тоо бичиж оруулж байлаа гэж бодоход арилгах товчлуур даран дахин тоо бичихэд энэ нь дахин тооны тэмдэг тавихгүй бол тоо гэж тооцогддоггүй байна.

7 дугаар цэгийг дарахад сүүлийн оруулсан нүд болон тэмдэгт үсгийг устгана. 8 дугаар цэг enter товчийн үүрэг гүйцэтгэж мөр авна. 7 8 дугаар цэгүүдийг дарахад зай авч брайль хувиргалт бүрэн явагдана.

## 9. Контент танигч

Зарим мэдээллийн сайтууд, хуудаснууд болон аливаа нэг бүтээлийн зохиогч NVDA програм хангалттай таньж ажиллахгүй контентүүд бүтээлдээ оруулсан бол үүнд нэмэлтээр хэд хэдэн програм аппликэйшнүүдийг ашигладаг. NVDA нь windows 10 үйлдлийн системд байх OCR буюу (үсэг танигч)-ийг дэмжиж ажилладаг бөгөөд энэ нь аливаа зурагнаас бичгэн мэдээллийг таньж хөрвүүлдэг прорграм юм. Мөн нэмэлтээр NVDA-гийн нэмэлт програм хэлбэрээр windowsын өмнөх хувилбарууд дээр суулгаж ч болдог.

OCR (үсэг танигчийг) ашиглахад NVDA програм нь Очсон обект дээр байгаа зурагны бичвэрийг өөртөө ойлгомжтой хэлбэрээр хөрвүүлдэг. Үндсэн тохиргоогоороо бол обектоор шилжүүлэх горим нь системийн төвлөрлийн горим эсвэл нарийвчлан үзэх горимын сумыг автоматаар дагаж байдаг учраас хүссэн газраа аваачин OCR(үсэг танигч)-ийг ашиглаж болох юм. Жишээ нь, хэрэв та хөтөч горимын сумыг graphic буюу зураг дээр аваачаад хувиргахад тухайн зурагны агуулж буй бичгийг OCR маань хөрвүүлж NVDA програм унших боломжтой болгодог байна. Мөн та OCR(үсэг танигч)-ийг ашиглан бүхэл бүтэн програмын цонхыг хувиргаж болох аж.

Хувиргах үйл явц дуусахад үр дүнг виртуал хөтөч горимын төрлийн бичвэр хэлбэрээр гаргадаг. Тухайн үр дүндэх бичвэрийг ажиллуулахын тулд түүн дээр enter эсвэл space товчлуур дарна. Харин escape товчлуурыг ашиглаж гарсан үр дүнг хаадаг байна.

### 9.1. Windows 10 OCR

Windows 10 үйлдлийн системийн OCR нь олон хэлийг агуулсан байдаг. NVDA нь энэхүү Windowsын аппликэйшнийг ашиглан зураг дээрх бичиг эсвэл хүртээмжтэй бус програмуудыг уншиж болох юм.

Хөрвүүлэх гэж байгаа зүйлийн хэлийг эхлээд windows 10 OCR тохиргооны харилцах цонх дотроос сонгодог. Нэмэлтээр хэл суулгахдаа windows систем руу орон Time and language буюу цаг ба хэл гэсэн тохиргоонд add new language (хэл нэмэх) сонголтыг сонгон нэмж болно.

Windowsын OCR ашиглан NVDA програмыг аливаа нэг сонгогдсон объектийг хөрвүүлэхийг хүсвэл NVDA+r командыг ашиглана.

## 10. Програмуудад холбогдолтой NVDA ашиглах аргууд

NVDA нь зарим програмуудыг дэмжиж ажиллах нэмэлт командууд болон ажиллуулах горимуудтай ба эдгээр нь хараагүй хүмүүсийг тус програмуудыг бүрэн ашиглахад гол үндэс суурь болдог.

### 10.1. Microsoft Word

#### 10.1.1. Автоматаар мөр, багана болон бичвэрийн толгойг унших

NVDA нь microsoft Word дээр ажиллаж байх үед хүснэгтийн багананы толгой болон мөрний эхлэлийг зарладаг. Энэ нь NVDA програмын цэсний сонголтууд дотроос бичиг баримт тохируулах харилцах цонхноос багананы толгой болон мөр зэргийг зарлах гэсэн чагтуудыг чагталсан тохиолдолд ажилладаг. Дараа нь NVDA програмдаа аль багана эсвэл нүд нь мөрний болон багананы толгой болохыг зааж өгөх ёстой. Үүний тулд мөрний эх болон багананы толгой болгохыг хүссэн нүдэндээ очин дараах командыг ашиглана.

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Багананы толгой тодорхойлох | NVDA+shift+c | Уг командыг нэг дарахад тухайн багананы толгойг зарлах болно. Хоёр удаа дарахад уг тохиргоог цуцална.
Мөрний эх тохируулах | NVDA+shift+r | Нэг дарахад мөрний эхийг хэлэхээр тохируулна. Хоёр дарахад цуцална.

Энэхүү тохиргоонууд нь тухайн бичвэртэй хадгалагддаг учир дараа нь ондоо ярьдаг програмтай ажиллахад багананы болон мөрний эхүүдийг автоматаар зарлах болно. Үүнд: Jaws болон Window Eyes программууд багтана.

#### 10.1.2. Microsoft Word ба хөтөч горим

Вэб хуудасны адил Microsoft Word програм дээр хөтөч горимыг ашиглаж элементүүдийн хооронд хурдан хялбар шилжих боломжтой юм. Хөтөч горимыг Microsoft word дээр нээхдээ, NVDA+space дарна уу. Уг горимын талаар мэдэхийг хүсвэл Хөтөч горимын хэсгээс илүү дэлгэрэнгүй мэдээлэл авна уу.

##### 10.1.2.1. Элементийн жагсаалт

Элементүүдийн жагсаалтыг Microsoft word-той ашиглахыг хүсвэл, NVDA+f7 дарна уу. Элементийн жагсаалт нь гарчиг, холбоос, зураг болон анотаци зэрэг төрөлжүүлсэн элементийн жагсаалтаар хялбар болгон ашиглах боломжтой юм.

#### 10.1.3. Сэтгэгдэл унших

Одоо очсон байгаа обектийн сэтгэдэгдлийг уншихыг хүсвэл, NVDA+alt+c дарна уу. Бүх сэтгэгдэл болон нэмэлт бичвэрүүд NVDA програмын элементээр жагсаах харилцах хайрцгаар шилжиж болдог.

### 10.2. Microsoft Excel

#### 10.2.1. Excel автоматаар багананы толгой болон мөрийн эхлэлийг зарлах нь

NVDA нь microsoft excel дээр ажиллаж байх үед Worksheet-ийн багананы толгой болон мөрний эхлэлийг зарладаг. Энэ нь NVDA програмын цэсний сонголтууд дотроос бичиг баримт тохируулах харилцах цонхноос багананы толгой болон мөр зэргийг зарлах гэсэн чагтуудыг чагталсан тохиолдолд ажилладаг. Дараа нь NVDA Програмдаа аль багана эсвэл нүд нь мөрний болон багананы толгой болохыг зааж өгөх ёстой. Үүний тулд мөрний эх болон багананы толгой болгохыг хүссэн нүдэндээ очин дараах командыг ашиглана.

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Багананы толгой тодорхойлох | NVDA+shift+c | Уг командыг нэг дарахад тухайн багананы толгойг зарлах болно. Хоёр удаа дарахад уг тохиргоог цуцална.
Мөрний эх тохируулах | NVDA+shift+r | Нэг дарахад мөрний эхийг хэлэхээр тохируулна. Хоёр дарахад цуцална.

Энэхүү тохиргоонууд нь тухайн бичвэртэй хадгалагддаг учир дараа нь ондоо ярьдаг програмтай ажиллахад багананы болон мөрний эхүүдийг автоматаар зарлах болно. Үүнд: Jaws болон Window Eyes програмууд багтана.

#### 10.2.2. Элементүүдийн жагсаалт

Вэб хуудастай ажиллаж байх үеийнх шиг excel программ дэр элементүүдийн төрөлжүүлсэн жагсаалтыг ашиглан excel дээр төрөл төрлийн мэдээллийг хурдан хялбар үзэж болдог. Элементүүдийн жагсаалтыг Microsoft excel программтай ашиглахыг хүсвэл, NVDA+f7 дарна уу. Доорх нь excel программ дээр үзэж болох төрөлжүүлсэн элементүүдийн жагсаалт юм.

- Charts: Ажиллаж байгаа ажлын талбарын агуулж буй бүх чартыг жагсаана. Чартаа сонгоод enter товч даран идэвхижүүлж дотор мэдээллийг нь сумаараа үзэж болдог.
- Comments: Сэтгэгдлүүдийг уншина. Сэтгэгдэл бичигдсэн нүд болон түүний нарийвчилсан мэдээллийг жагсааж гаргана. Enter эсвэл space товчийг дарж тухайн сэтгэгдлийг агуулсан нүд рүү автоматаар шилжиж очино.
- Formulas: Томъёотой нүдний жагсаалт. Нүдний хаяг болон томъёог жагсааж харуулна. Сонгогдсон томъёотой нүд дээр enter товч дарж тухайн нүд рүү шилжин очино.
- Sheets: ажлын талбаруудыг жагсаана. Төрөлжүүлсэн жагсаалтанд байгаа ажлын талбар дээр f2 дарахад тухайн талбарын нэрийг өөрчилнө. Харин Neter товч дарахад тухайн ажлын талбар луу шилжин очино.
- Form fields: Бичвэрийн талбар болон товчлуурууд. Тухайн элементийг агуулсан үндний хаяг болон мэдээллийг зарлана. Сонгогдсон элемент дээр дарахад тухайн элементийн байгаа хэсэг рүү аваачна.

#### 10.2.3. Сэтгэгдэл унших

Очсон байгаа нүдний сэтгэгдлийг уншихын тулд NVDA+alt+c дарах хэрэгтэй. Тухайн ажлын талбарт байгаа бүхий л сэтгэгдлүүдийг элементийн жагсаалт дотор бөөнөөр нь үзэх боломжтой.

#### 10.2.4. Хамгаалттай нүдүүдийг унших

Хэрэв тухайн ажлын талбар нь хамгаалалттай байх үед цоожтой нүднүүдийг NVDA уншихгүй байх тохиолдлууд байдаг ба үүнийг уншуулахын тулд. Хөтөч горим руу шилжүүлэн дөрвөн сум эсвэл excel-ийн үндсэн шилжих командуудыг ашиглан цоожлогдсон нүднүүдийг очиж унших боломжтой.

#### 10.2.5. Бичвэрийн талбар болон товчнууд

Excel-ийн ажлын талбар нь бичвэрийн талбаруудыг агуулж болдог. Эдгээрийг үзэхдээ элементүүдийн жагсаалт дотроос эсвэл хөтөч горимоос f болон shift+f үсгийн командуудыг ашиглаж болно. Аливаа бичвэрийн талбар дээр очин идэвхижүүлэхдээ enter эсвэл space товчийг дарж болно. Илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг хөтөч горимын хэсгээс авна уу.

### 10.3. Microsoft PowerPoint

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Илтгэгчийн тэмдэглэл унших | Control+Shift+S | Уг команд нь аливаа PowerPoint файлтай харьцаж байх үед тухайн хуудас эсвэл элементэд байгаа зохиогчийн тэмдэглэлүүдийн хооронд шилжиж болох команд юм. Уг команд нь NVDA юу уншихыг л тохируулахаас биш дэлгэц дээр гарч буй мэдээлэлд нөлөө үзүүлэхгүй.

### 10.4. foobar2000

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Үлдсэн хугацааг зарлах | control+shift+r | Одоо тоглогдож буй контентийн үлдсэн хугацааг зарлах.
Өнгөрсөн хугацааг зарлах | control+shift+e | Одоо тоглогдож буй контентийн тоглогдчихсон хугацааг зарлах.
Тоглогдож буй контентийн цаг зарлах | control+shift+t | Одоо тоглогдож буй контентийн бүхий л хугацааг зарлах.

Санамж: дээрх командууд нь зөвхөн foobar-ийн үндсэн формат статус командын терминалтай ажилладаг.

++[MirandaIM]

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Сүүлд ирсэн мэссэж унших | NVDA+control+1-4 | Сүүлд ирсэн мэссэжийг тооны дарааллаар унших.

### 10.5. Poedit

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Сэтгэгдэлтэй цонх унших | control+shift+c | Сонгогдсон цонхны сэтгэгдэл унших.
Орчуулагчдын тэмдэглэл унших | control+shift+a | Орчуулагчдын тэмдэглэл унших.

### 10.6. Skype

Хүнтэй харилцах цонх нээлттэй үед:

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
Мэссижүүд уншуулах | NVDA+control+1-0 | Тухайн дарагдсан тооны холбогдолтой хамгийн сүүлийн мэссэжийг уншина.

### 10.7. Kindle for PC

Амазон компаний Kindle PC буюу цахим ном уншдаг програмыг NVDA дэмжиж ажилладаг. Эдгээр үйлдлүүд болон командууд нь зөвхөн Kindle PC програмтай л ажиллах юм.

Хөтөч горим нь цахим ном уншихад ашиглагддаг. Энэ нь тухайн цахим номыг нээхэд автоматаар нээгддэг. The page will be turned automatically as appropriate when you move the cursor or use the say all command. Та эхний болон дараагийн хуудас руу page-up болон page-down товчнуудаар шилжүүлж болно.

Нэг үсгээр шилжүүлэн ашиглах горим нь мөн Kindle PC програмтай ажиллах ба одоо оччихсон байгаа хуудсан дээр л ажилладаг. Уг горим нь мөн доод хэсгийн тэмдэглэл бичвэрүүдийг ч бас багтаадаг.

NVDA нь математикийн контент агуулсан хүртээмжтэй бичвэрүүдтэй харилцах тухай дээр дурдсан билээ. Илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийгМатематикийн контент унших хэсгээс авна уу.

#### 10.7.1. Бичвэр идэвхижүүлэлт

Kindle програм нь аливаа сонгогдсон бичвэртэй харилцахад тустай хэд хэдэн функц агуулсан байдаг. Жишээ нь: Тухайн бичвэрийн талаар цахим толь бичиг үзэх, тэмдэглэл хөтлөх мөн бичвэрийг хуулан хайлтын систем дээр хайх гэх мэт. Үүний тулд юуны өмнө бичвэрийг идэвхижүүлэх хэрэгтэй. Жишээ нь хөтөч горимын үед ашигладаг шиг Shift болон дөрвөн сумыг ашиглан бичвэр идэвхижүүлж болно. Идэвхижүүлсэн бичвэртэй нэмэлт функцуудыг ашиглахын тулд идэвхижүүлснийхээ дараа Shift+f10 эсвэл application товчийг дарж тэнд байгаа сонголтуудаас сонгон үйлдэл гүйцэтгэнэ. Харин ямарч идэвхижүүлсэн бичвэргүйгээр уг сонголтуудыг ашиглаваас энэ нь сум одоо очсон байгаа үгийг автоматаар идэвхижүүлэн хэрэглэнэ.

#### 10.7.2. Хэрэглэгчийн тэмдэглэл

Та аливаа зүйлийг цахим номноос уншиж байхдаа хэсэг эх эсвэл өгүүлбэр болон мэдээллийн талаар тэмдэглэл хийж болдог. Үүний тулд юуны өмнө өмнөх зааврыг дагах хэрэгтэй. Тэгээд сонголтууд дундаас нь choose add note буюу тэмдэглэл нэмэх гэсэн сонголтыг сонгож enter дарна.

Хөтөч горимоор уншиж байх үед NVDA нь эдгээр тэмдэглэлүүдийг сэтгэгдэл хэлбэрээр уншина.

Тэмдэглэл унших, устгах болон засварлах:

1. Сумыг тэмдэглэлтэй хэсэг бичвэр рүү аваачих.
2. Дээр дурдсан шиг үйлдэл гүйцэтгэн сонголтуудыг гаргана.
3. Edit Note буюу тэмдэглэл засварлах гэсэн тохиргоог сонгоно.

### 10.8. Azardi

Нэмсэн номнуудын хүснэгт хэлбэрийн харагдах байдал:

Нэр | Товч | Тайлбар
--- | --- | ---
ажиллуулах | enter | Сонгогдсон ном нээх.
цэс | applications | тохиргооны цэсийг нээнэ.

## 11. NVDA програмыг тохируулах

NVDA программын ихэнх тохиргоо нь үндсэн цэсдотор байрлах сонголтууд буюу preferences сонголтоос тохируулагддаг. Эдгээр тохиргоонуудын ихэнх нь NVDA тохиргооны харилцах цонх дотор олон хуудаст мэдээлэл хэлбэрээр байрладаг. Бүхий л тохиргооны харилцах цонхонд хийсэн аль ч тохируулгын өөрчилөлтийг хадгалахдаа OK юм уу тийм товчлуур дээр дарна. Харин аливаа нэг өөрчлөлтийг сонгочихоод болих бол escape товчлуур дарах эсвэл болих товч дээр дарна. Зарим тохируулгын сонголтуудыг тохируулахад apply буюу батлагаажуулах товчлуурыг дарахад л тухайн харилцах цонхноос гарах шаардлагагүйгээр тохируулагдах юм. Мөн зарим тохируулгуудыг гарын команд ашиглан өөрчилөх боломжтой бөгөөд тэдгээрийг доор хамааралтай хэсэгт нь оруулсан болно.

### 11.1. NVDA Тохиргоо

NVDA программын тохиргоо нь олон төрлийн өөрчилөх боломжтой тохируулгуудыг агуулсан байдаг. Энэхүү тохиргоо харилцах цонх нь дотроо хэд хэдэн төрлийн тохиргооны сонголтуудыг агуулдаг. Та тохируулга хийх гэж буй төрлөө сонгоход тухайн тохируулгатай холбоотой сонголтууд гарч ирдэг. Эдгээр тохируулгуудыг apply товчлуураар буюу бататгах товчлуур дээр дарж уг тохиргооны харилцах цонхыг хаалгүйгээр өрчилөлт хийж болдог. Харин хэрэв та сонгосон тохируулгууддаа хүссэн өөрчилөлтөө хийсэнийхээ дараа хадгалан тухайн харилцах цонхноос гарах бол ok буюу тийм товчлуурыг дарна.

Зарим тохиргооны харилцах цонхнууд өөрийн гэсэн гарын командтай байдаг. Хэрэв тухайн гарын команд ашиглагдсан тохиолдолд тэрхүү тохиргооны хэсгийг шууд харуулдаг. Гэхдээ үндсэн тохиргоогоороо буюу NVDA програм суусаны дараа бүхий л тохиргооны хэсгүүд өөрийн гэсэн гарын командтай байдаг гэсэн үг биш юм. Хэрэв өөрийн гэсэн гарын командгүй тохиргооны хэсэгт нэвтэрдэг гарын командын хослол эсвэл мэдрэгчтэй дэлгэцтэй харьцах үед ашиглаж болох хурууны хөдөлгөөний командтай болгохыг хүсвэл гарын команд оруулах харилцах цонх хэсэгт тохируулна уу.

NVDA програмын тохиргоо харилцах цонхонд байрлах тохиргооны катигори нь доорх байдлаар байрладаг.

#### 11.1.1. Ерөнхий тохиргоо (NVDA+control+g)

Ерөнхий тохиргооны харилцах хайрцаг нь NVDA програмын цэсний сонголтууд дэд цэсэнд байрладаг. Энэ нь дараах тохиргоонуудыг агуулдаг.

##### Хэл

Энэ нь сонголтын хайрцаг хэлбэрээр олон орны хэлүүд байдаг ба сонгогдсон хэлээр NVDA Програмыг гаргадаг. Олон ондоо хэлнүүд байдаг боловч үндсэн тохиргоогоороо бол өгөгдмөл хэрэглэгч гэсэн сонголтыг тохируулсан байдаг. Энэ нь windows үйлдлийн системийн хэлийг дагаж NVDA программын хэл автоматаар сонгогддог сонголт юм.

Хэл сольсон тохиолдолд NVDA Програмыг заавал ч үгүй дахин эхлүүлж байж өөрчлөлт орохыг анхаарна уу Өөрчилж буй хэл дээрээ Enter товч дарах, эсвэл тийм товчлуурыг дарсны дараа програм маань дахин эхлүүлэх эсэхийг лавлан асуух болно. Тийм товчийг дарснаар NVDA програм маань дахин эхэлж шинээр сонгогдсон хэл маань ажиллагаанд орно.

##### Тохируулгыг хадгалж гарах

Энэ чагт нь NVDA програмд таны хийсэн өөрчлөлтүүдийг тохиргооны харилцах цонхноос гарахад автоматаар хадгалах гэсэн чагт юм.

##### Програмыг хаах үед харилцах цонхонд үйлдлүүдийн сонголтуудыг харуулах when exiting NVDA

Уг чагт нь программ хаах үед үйлдлүүдийн сонголтуудыг сонгож болох харилцах цонх гаргах тухай чагт юм. Чагтлагдсан тохиолдолд NVDA програмыг хаахад уг харилцах цонх нь таниас програмыг унтраах, дахин эхлүүлэх, нэмэлт програмуудыг хааж дахин эхлүүлэх болон хийгдээгүй байгаа шинэчлэлийг үргэлжлүүлэн хийх гэх мэт сонголтуудыг сонгох боломжийг олгодог. Чагтлагдаагүй тохиолдолд програм маань шууд унтарна.

##### NVDA Програмыг эхлүүлэх эсвэл гаргах үед дуу чимээ тоглуулах

Энэ сонголт нь чагт бөгөөд чагтлагдсан тохиолдолд NVDA програм эхлэх болон унтрахдаа дуу чимээ тоглодог.

##### Бүртгэлийн төвшин

Энэ нь NVDA програм ажиллаж байх үедээ хэр их мэдээлэл цуглуулах талаар сонголтын хайрцаг юм. Ихэнх тохиолдолд хэрэглэгчид энэхүү тохиргооны сонголтийг нээх их өөрчлөх шаардлагагүй юм. Харин та NVDA програмын талаар хөгжүүлэлт хийдэг эсвэл аливаа асуудал гарсан тохиолдолд хөгжүүлэгчидтэй холбоо барьж тухайн асуудлын талаар мэдээллэдэг бол хэрэгтэй тохиргоо аж.

##### Windows цоожтой үед дэлгэц уншигч програм автоматаар эхлэх

Хэрэв энэ сонголт чагтлагдсан байвал NVDA програм нь Windows үйлдлийн систем ассан тохиолдолд шууд ажиллаж эхэлдэг. Энэ сонголт нь зөвхөн бүрэн суусан хувилбарууд дээр ажиллана.

##### Windows эхлэх үед дэлгэц уншигч програм (Администаторын эрхтэй) эхлэх

Хэрэв таны үйлдлийн систем асахда хэрэглэгчийн нэвтрэх мэдээллүүд болох нэр болон нууц үг асуудаг бол дэлгэц уншигч програм нь ажиллаж эхлэх юм. Энэ сонголт нь зөвхөн бүрэн суусан хувилбарууд дээр ажиллана.

##### Одоогийн хадгалагдсан тохиргоонуудыг цоожтой дэлгэцийн үед болон бусад хамгаалалтын дэлгэцийн үед хэрэглэх (Администраторын эрхтэй)

Энэ товчлуур нь таны дэлгэц уншигч програмын тохиргоонуудыг цоожтой тавцан, хамгаалалттай дэлгэц болон үйлдлийн системийн хэрэглэгчийн бусад тохиргоонууд дээр ажиллахаар хадгалдаг сонголт юм. Бүх тохиргоо тань эдгээр зүйлүүдтэй бүрэн зөв ажиллуулахын тулд програмын тохиргоогоо юуны өмнө хадгалах хэрэгтэй. Энэ сонголт нь зөвхөн бүрэн суусан хувилбарууд дээр ажиллана.

##### Автоматаар NVDA дэлгэц уншигч програмын шинэчлэгдсэн хувилбар байгаа эсэхийг шалгах

Хэрэв энэ сонголт идэвхитэй бол автоматаар дэлгэц уншигч програмын шинэ хувилбар байгаа эсэхийг шалгаж танд мэдээллэдэг. Мөн та гараар шинэ хувилбар байгаа эсэхийг шалгахдаа NVDA цэсний тусламж цэс дотроос шалгах боломжтой . Автоматаар эсвэл гараар NVDA програмд шинэчлэл хийж байгаа тохиолдолд NVDA программын дараа дараагийн хувилбаруудын хөгжүүлэлтэнд болон ямарваа нэгэн алдаа дутагдалын үед засах зорилготойгоор таны системийн талаар зарим нэг мэдээллийг NVDA бидний сервер рүү явуулдаг. Үүнд дараах төрлийн мэдээллүүд багтдаг:

- Одоо ажиллаж буй NVDA програмын хувилбар
- Үйлдлийн системийн хувилбар болон төрөл
- Үйлдлийн систем тань 32 эсвэл 64 бит эсэх

##### NVDA төслийг хэрэглэгчийн талаар статистикийн мэдээлэл цуглуулахыг зөвшөөрөх

Хэрэв уг тохируулга нь нээлттэй буюу сонгогдсон байх тохиолдолд NV Access шинэчлэлтээс авсан мэдээллээр NVDA Хэрэглэгчдийн нийт тоо болон тэдгээрийн улс, газар нутаг зэргийг статистикийн мэдээлэлд оруулах зорилготойгоор ашиглах юм. Санамж: NVDA програмын шинэчлэлийн үеэр таны IP хаягийг ашиглан таныг аль улсаас орж байгааг тодорхойлоход л хэрэглэдэг болохоос IP хаягийг тань бид хаа нэгтээ хадгалдаггүй билээ. Дээрх шинэчлэл хийхэд зайлшгүй шаардлагатай мэдээллүүдээс гадна дараах нэмэлт мэдээллүүдийг явуулдаг:

- NVDA програмын interace хэл
- Одоо хэрэглэж байгаа NVDA програм тань суусан хувилбар эсвэл зөөврийн хувилбар болох
- Хэрэглэж байгаа хоолойны талаар мэдээлэл (мөн тухайн хоолойг ажиллуулж буй add-on driver-ийн талаар)
- хэрэглэж буй брайль дэлгэцний талаар (мөн түүнийг ажиллуулж буй add-on driver-ийн талаар)
- Ашиглагдаж буй брайлийн гаралт болон оролт (Хэрэв брайль хэрэглэж буй тохиолдолд)

Эдгээр мэдээллүүдийг цуглуулсанаар NV Access дараа дараагийн шинэчлэлүүддээ юуг илүү анхаарж ажиллах тал дээр судалгаа хийхэд тус дэм болох юм.

##### Програм эхлэх үед хүлээгдэж буй шинэчлэлтийг мэдэгдэх

Энэхүү чагт нь дарагдсан байвал дэлгэц уншигч програм эхлэх үед шинэ хувилбарыг суулгах эсэхийг асуудаг. Дэлгэц уншигч програмыг гаргах харилцах цонх нь таныг шинэчлэгдсэн хувилбарыг суулгах эсэх сонголтыг агуулдаг. Харин гараар суулгахдаа NVDA Програмын цэсний тусламж дэд цэснээс орж шинэ хувилбарыг суулгана.

#### 11.1.2. Ярианы тохиргоо (NVDA+control+v)

NVA програмын тохиргоо харилцах цонх дотрох Ярианы тохиргоо категори нь таныг дэлгэц уншигч програмын хоолойг сонггох болон тэдгээрийн нэмэлт тохируулгуудыг тохируулахад ашиглагддаг. Ярианы тохиргоог илүү хялбараар өөрчилөхийг хүсвэл Ярианы тойрог тохиргоо хэсгээс илүү дэлгэрэнгүй мэдээлэл авна уу.

Ярианы тохиргоо категори нь дараах сонголтуудыг агуулдаг:

##### Ярьдаг хоолой өөрчилөх

Уг категори дотор эхний сонголт нь өөрчилөх товчлуур юм. Энэ товчлуур нь таныг ярьдаг хоолойгоо сонгох харилцах цонхонд аваачихаас гадна тухайн яриаг дамжуулах төхөөрөмжийг сонгоход ашиглагддаг. Уг хоолой сонгох харилцах цонх нь NVDA програмын тохиргооны харилцах цонх дээр давхар нээгддэг байна. Хийгдсэн өөрчилөлтүүдээ хадгалах эсвэл тэдгээрийг болиулах зэргээр хамааралтай товчлуур дээр нь дарахад NVDA програмын үндсэн тохиргооны харилцах цонх руу буцдаг.

##### Хоолой

Энэ нь сонголттой хайрцаг бөгөөд үүнд таны компьютер дээр суусан бүхий л хоолойнуудыг жагсаадаг байна. Дөрвөн сум ашиглан ярианы хоолойнуудын жагсаалтанд шилждэг. Зүүн болон дээш сум жагсаалтыг дээшээ явуулдаг бол баруун болон доош сум жагсаалтыг доош хөдөлгөдөг.

##### хувилбар сонгох

Хэрэв та NVDA програмтай суудаг e-speak синтетик хоолой ашиглаж байгаа бол энэхүү тохиргоо нь олон хоолойнуудаас сонгодог сонголт юм. E-speak-ийн хувилбарууд нь ерөнхийдөө яг яригч олон төрлийн хоолойнууд шиг байдаг юм. Үүнд эрэгтэй, эмэгтэй мөн мэлхий шиг гэх мэт дуугаралттай хоолойнууд багтдаг.

##### Хурд

Уг тохиргоо нь таныг ярианыхаа хурдыг тохируулахад хэрэглэдэг харилцах цонх юм. Хурдны харьцаа нь тэгээс зуу хүртэл байх ба, 100 гэдэг нь хамгийн хурдан. Харин 0 гэдэг нь хамгийн удаан хэлбэр юм.

##### Хоолойн өнгө

Харин энэ тохиргоо нь ярьж буй хоолойны өнгийг өөрчилдөг сонголт юм. Мөн адил 0 гэдэг нь хамгийн бүдүүн бөгөөд 100 гэдэг нь хамгийн нарийхан өнгөөр дуугарах юм.

##### Дууны төвшин

Магадгүй хамгийн ойлгоход хялбар тохиргоо бол дууны төвшин юм. Энэ нь мөн адил 0-100 хүртэл төвшнүүдээр тохируулагдах ба энэ нь ярьдаг програм хэр чанга дуугарах талаар тохируулдаг байна.

##### Ярианы өргөлт тааруулах

Энэ сонголт нь сонгогдсон хоолой маань хэр их өргөлттэй ярих эсэхийг тохируулдаг байна.

##### Автоматаар хэл солих

Энэ сонголт нь аливаа бичвэрийг ямар нэг хэл дээр бичигдсэн гэж тодорхойлсон байх үед тухайн хэл рүү автоматаар шилжиж тэр хэлний хоолойг ашигладаг тохиргоо юм. Энэ нь үндсэн тохиргоогоор тохируулагдсан байдаг. Одоогийн байдлаар зөвхөн eSpeak NG синтетик хоолой ганцаараа л уг үйлдлийг дэмжиж ажилладаг.

##### Автоматаар дуудлага шилжүүлэх

Уг сонголт нь дуудлагын хүрээнд автоматаар сольдог тохиргоо юм. Жишээ нь: Нэг бичвэр дотор тодорхой хэсгийн бичгийг Британи дуудлагатай гэж заасан байвал дэлгэц уншигч програмын сонгогдсон байгаа хоолой тухайн аялгаар унших юм. Зарим нэг хоолойнууд энэхүү сонголтыг дэмжиж ажилладаггүй. Харин энэ тохиргоо нь автоматаар нээгдэж тохирсон байдаггүй учир хэрэглэхийг хүссэн хэрэглэгч заавал өөрөө нээх шаардлагатай .

##### Бичиглэлийн төвшинг сонгох

Key: NVDA+p

Энэ сонголт нь аливаа бичиг, бичвэрт орсон тэмдэгтүүдийг тод зарлаж унших тохиргоо юм. Жишээ нь: Бүгдийг хэлэх гэсэн сонголт дээр байвал бүх орсон тэмдэгтүүдийг нэрээр нь хэлж уншина гэсэн үг юм. Харин энэ тохиргоо нь дэлгэц уншигч програмын төвшинд тохируулдаг учир ондоо хоолой сонгосон ч өөрчилсөн тохируулга дээрээ л байдаг.

##### Итгэмжлэгдсэн хоолойнуудаар тухайн хэлний үсэг, цэг тэмдгүүдийг хэлнэ.

Харин энэ тохиргооны хувьд аливаа тэмдэгтүүдийг тухайн сонгогдсон хэлийн хувилбараар уншдаг гэсэн утгатай чагт юм. Таны сонгосон хэл тань зарим тэмдэгтийг буруу эсвэл бүр уншиж чадахгүй байгаа бол уг чагтыг аван ерөнхий дэлгэц уншигчийн хувилбараар хэлүүлдэг байна.

##### Unicode консорциум data болон (emoji) дүрсүүдийг үсэг болон тэмдэгтүүдийг хөрвүүлэхдээ багтаах

Уг чагт нь чагтлагдсан байвал NVDA програм нэмэлт толь дотор байрлах тэмдэгтүүдийн тодорхойлолтыг дуудаж уншдаг. Энэхүү толь нь дотроо нэмэлт тэмдэгтүүдийн тодорхойлолт, ялангуяа Unicode консорциумын (emoji) дүрснүүдийн тайлбарыг агуулдаг Нийтлэг Үндсэн Data сангийн дүрс болон тэмдэгтүүдийн тайлбарыг багтаадаг байна. Хэрэв та уг сан дээр тулгуурлан emoji дүрсүүдийн тайлбарыг уншуулахыг хүсвэл энэ чагтыг чагтлах шаардлагатай юм. Харин та өөр дээрээ эдгээр emoji дүрсүүдийг уншдаг тайлбартай хоолой ашиглаж байгаа бол энэхүү тохиргоог хаасан нь дээр болов уу.

Нэмэлтээр оруулсан болон засаж өөрчилсөн тайлбарууд нь хэрэглэгчийн тохиргооны нэг хэсгээр хадгалагддаг. Тиймээс таны өөрчилж зассан emoji дүрсийн тайлбар нь энэ тохируулга нээлттэй эсэхийг үл харгалзан ажилладаг. Аливаа тэмдэгтийн тодорхойлолт болон тайлбарыг нэмэхдээ, засахдаа эсвэл устгахдаа NVDA програмын тохиргооны дүрс тэмдэгтийн дуудлага харилцах цонх хэсгээс тохируулна уу.

##### Том үсэг бичих хоолойны өнгө өөрчлөх

Энэ сонголт нь том үсэг уншихад тухайн хоолой хэдий зэрэг өндөр өнгөөр дуугарах ёстойг тохируулдаг. Энэ хувиар тодорхойлогддог бөгөөд хасах тоо нь өнгийг буулгах бол нэмэх тоонууд нь өнгийг өргөж өөрчилдөг байна. Огтхон ч өөрчлөлт байхгүй гэсэн тохиолдолд 0 хувийг ашиглах юм.

##### Том үсгийн өмнө том гэж хэлэх

Том үг болон үсгийн өмнө кап гэж хэлэх тохиргоо юм. NVDA програм нь ихэвчлэн том үсэг эсвэл том үсгээр эхэлсэн үг таарах болгонд хоолойны өнгийг өндөр болгож өөрчилдөг хэдий ч, зарим хоолойны өнгө өөрчилөх үйлдлийг дэмждэггүй ярианы хоолойнуудыг ашиглахад энэхүү сонголт нь хэрэг болох магадлалтай юм.

##### Том гэж хэлэхийн оронд дохио дуугарна

Энэ чагт чагтлагдсан бол том гэж хэлэхийн оронд дуут дохио өгдөг. Энэ нь зарим дууны өнгөө өөрчлөх боломжгүй хоолойнуудад хэрэгтэй тохиргоо юм.

##### Үсэглэх тохиргоог тохируулах

Зарим үг бичигдэх болон уншигдахдаа ондоо янзаар дуудагддаг. Эсвэл зарим тохиолдолд нэг үсэг ондоо төрлүүдээр уншигддаг. Жишээ нь: Англи хэлэнд А үсэг болон А үг нар ондоо янзаар дуудагддаг. Ийм тохиолдлуудад синтетик хоолойнууд уг тохиргоог дэмжиж ажилладаг бол ялгаж сонсох боломжийг өгдөг гэсэн үг юм. Одоогийн байдлаар ихэнх хоолойнууд эл тохиргоог дэмжин ажилладаг.

Энэ тохиргоо нь автоматаар нээгдсэн байдаг. Харин Microsoft компаны Sapi-гийн зарим хоолойнууд энэхүү тохиргоог нээсэн үед танигдахгүй хэлбэрээр эсвэл ойлгогдохгүй маягаар уншдаг учир sapi хэрэглэж байгаа үед унтраасан нь дээр байдаг. Хэрэв та аливаа нэг үсэг тэмдэгтийг буруу дуудаж байгааг мэдвэл энэ тохиргоог хаасан нь дээр юм.

#### 11.1.3. Ярьдаг програм сонгох (NVDA+control+s)

Ярьдаг програм сонгох буюу синтетик хоолой сонгох харилцах цонх нь тохиргоо харилцах цонхны яриа категорийн өөрчилөх товчлуурыг дарсанаар гаргадаг. Энэ нь ямар хоолойгоор дэлгэц уншигч програмыг яриулах талаар тохируулдаг сонголт юм. Хэрэглэхийг хүсэж буй хоолойгоо сонгоод тийм товчлуурыг дарснаар программ маань тухайн хоолойг уншин ажиллаж эхэлдэг. Харин сонголтын үед шинэ сонгогдсон хоолойг унших тал дээр алдаа гарсан тохиолдолд NVDA Програм нь танд алдаа гарсаныг мэдэгдэж хуучин тохируулсан байсан хоолойгоор үргэлжлүүлэн уншдаг.

##### Ярьдаг програм сонгох

Энэ сонголт нь синтетик хоолойгоо сонгодог сонголт юм.

Ярьдаг програмууд буюу синтетик хоолойнуудын талаар илүү дэлгэрэнгүйг дэмжигдсэн синтетик хоолойнууд хэсгээс авна уу.

Энэхүү сонголтонд байдаг нэг онцгой сонголт нь ярьдаг програм сонгогдоогүй зүйл юм. Уг сонголт нь ямарч ярих хэлбэрээр ажилладаггүй. Харин энэ нь брайль төхөөрөмж ашигладаг хэрэглэгчид эсвэл хараатай хөгжүүлэгчдэд хэрэгтэй сонголт юм.

##### Гаралтын төхөөрөмж

Энэ тохиргоо нь аль төхөөрөмжөөр NVDA програмын ярьдаг хоолой дамжин гарахыг заадаг сонголт юм.

##### Аудио ducking горим

Key: NVDA+shift+d

Энэхүү сонголтын харилцах цонх нь таныг NVDA ажиллаж байх үед бусад програмын дууг үргэлж аяархан байлгах эсвэл зөвхөн ярьж байх үед бусад дуу чимээг багасгах гэсэн тохиргоо юм. Энэ нь зөвхөн Windows 8үйлдлийн системээс хойш системүүд дээр ажиллана.

- ducking Үгүй: бусад аудио зүйлүүдийн дууг огтхонч багасгахгүй.
- duck яриа болон дуу эгшиг дамжуулах: дэлгэц уншигч программ ярьж байх үед эсвэл дуу чимээ гаргаж байх үед бусад аудиог багасгадаг. зарим хоолойнууд энэ тохиргоотой ажиллахгүй байх магадлалтай.
- duck үргэлж: Дэлгэц уншигч асаалттай байх үед бусад аудиог үргэлж багасгаатай байлгадаг.

Энэ сонголт нь зөвхөн бүрэн суусан хувилбарууд дээр ажилна. Зөөврийн хувилбар болон түр хуулбарууд дээр уг тохиргоог ажиллуулах боломжгүй юм.

#### 11.1.4. Ярианы тойрог тохиргоо

Ярианы тохиргоог заавалчгүй тохиргоо харилцах цонх дотроос яриа категори ашиглан тохируулахыг хүсэхгүй бол хялбар хурдан аргаар өөрчлөх гарын командууд байдаг. Үүнд:

Нэр | Дэсктоп товч | Лаптоп товч | Тайлбар|
--- | --- | --- | ---
Дараагийн тохиргоо руу шилжих | NVDA+control+rightArrow | NVDA+shift+control+rightArrow | Одоо байгаа тохиргооноос дараагийнх руу шилжүүлнэ. Хамгийн сүүлийнх дээр нь очоод тойрог хэлбэрээр дахиж эхнээс нь явна.
Өмнөх тохиргоо руу шилжих | NVDA+control+leftArrow | NVDA+shift+control+leftArrow | Одоо байгаа тохиргооноос өмнөх руу шилжүүлнэ. Хамгийн эхнийх дээр нь очоод тойрог хэлбэрээр дахиж сүүлээс нь явна.
Очсон байгаа тохиргоог нэмэх т | NVDA+control+upArrow | NVDA+shift+control+upArrow | Очсон байгаа тохиргоог нэмдэг. Жишээ нь: Дууны төвшин, хурд гэх мэт.
Очсон байгаа тохиргоог бууруулах | NVDA+control+downArrow | NVDA+shift+control+downArrow | Очсон байгаа тохиргоог бууруулдаг. Жишээ нь: Дууны төвшин, хурд гэх мэт.

#### 11.1.5. Брайлийн тохиргоо

Брайлийн тохиргооны категорийг дэлгэц уншигч програмын үндсэн цэс дотрох тохиргоо харилцах цонхноос орж тохируулна. Энэхүү тохиргоо нь брайль ашиглаж байх үед гаралтын болон оролтын гэх мэт хэд хэдэн тохиргоонуудыг өөрчилж болдог. Уг категори нь дараах сонголтуудыг агуулдаг:

##### Брайль дэлгэц өөрчилөх

NVDA тохиргооны харилцах цонхонд байрлах брайль категорийн өөрчилөх товчлуур нь брайль дэлгэцүүдийг сонгох харилцах цонхыг нээдэг. Энэхүү харилцах цонх нь тохиргоо харилцах цонхны дээр давхар нээгддэг. Хийсэн өөрчилөлтөө хадгалах эсвэл болих, үгүй бол escape товчлуурыг дарсанаар буцан тохиргоо харилцах цонхонд ирдэг.

##### Брайль бичгийн гаралт сонгох

Дараагийн тохиргооны харилцах цонх бол брайль бичгийн гаралт сонгох сонголт юм. Энэхүү сонголтын хайрцганд ондоо орнуудын хэл дээр брайль бичгийг тохируулах сонголтоос гадна тэдгээрийн хураангуйлсан брайль эсвэл үндсэн брайлийг ашиглах зэргийг тохируулдаг. Сонгогдсон соннголт нь тухайн хэлийн брайль хувилбараар дэлгэц дээр гарч буй мэдээллийг хөрвүүлэн гаргадаг. Эдгээр сонголтуудын хооронд шилжихдээ дөрвөн сумыг ашигладаг.

##### Брайль бичгийн оролт сонгох

Өмнөх тохиргооны яг эсрэг болох брайль бичгийн хэлийг тохируулах энэхүү сонголт нь брайль төхөөрөмжүүдээр компьютер рүү мэдээлэл оруулахад хэрэглэгддэг. Харин брайль дэлгэц тань перкинс хэв маягийн дэлгэц бол дээрээ брайль оруулж болох товчлууруудтай байдаг. Мөн адил эдгээр сонголтуудын хооронд шилжихдээ дөрвөн сумыг ашигладаг.

Таны дэлгэц Перкинс хэв маягийн өөртөө брайль бичгээр бичих товлууртай тохиолдолд л энэхүү тохиргоо нь бүрэн ажиллах юм. Харин таны брайль дэлгэц брайлиар бичих товчлууртай ч бичих тохиргоо ажиллахгүй бол илүү дэлгэрэнгүйг Дэмждэг брайль дэлгэцүүд хэсгээс олж уншаарай.

##### Сумны очсон байгаа үгийг Компьютерийн 8 цэгийн брайль хэлбэрээр харуулах

Яг одоо сумны очсон байгаа үгийг компьютерийн 8 цэгийн дэлгэрэнгүй брайль хэлбэрээр харуулах тохиргоо.

##### Брайль заагчийг харуулах

Энэ сонголт нь брайль заагчийг хааж нээдэг тохиргоо юм. Энэ нь систем карет болон нарийвчлалттай үзэх горимын сумыг заадаг боловч идэвхижүүлэлтийн суманд хамааралгүй.

##### Брайль заагч цэгээр анивчих

Харин уг чагт нь брайль заагчийн цэгийг анивчуулдаг тохиргоо юм. Хэрэв уг сонголт нь сонгогдоогүй бол брайль заагч нь байнга гараастай байх юм. Брайль заагчийг тохируулах нь уг чагттай огтхон ч хамааралгүй бөгөөд энэ нь байнга 7 ба 8 дугаар цэгүүд байдаг.

##### Брайль заагчийн анивчилтыг тохируулах (ms)

Энэ нь брайль заагчийн анивчих хурдыг тохируулдаг.

##### Брайль заагчийн хэлбэр сонгох

Энэ сонголт нь заагчийн хэлбэрийн төвлөрсөн горимыг нь сонгодог. Үргэлж 7 ба 8 дугаар цэг байна.

##### Брайль заагчийн нарийвчлалттай үзэх горимын хэлбэр сонгох

Брайль заагчийн нарийвчлалттай үзэх горимын хэлбэр сонгох. Үргэлж 7 ба 8 дугаар цэг байна.

##### Мэссэжны гарах хугацаа (sec)

Энэхүү сонголт нь брайль дэлгэц дээр брайль мэссэж хэдий хэр хугацаанд гараад арилах тухай тохиргоо юм. ) дээр тавьбал брайль дэлгэцээр мэссэж огт гарахгүй.

##### Хязгааргүйгээр мэссэж харуулах

Өмнөх тохиргооны яг эсрэг нь буюу брайль дэлгэцээр гарах мэссэж өөрчлөхөөс нааш алга болохгүйгээр байнга байж байна.

##### Брайль хязгаарлах хэлбэр сонгох

Key: NVDA+control+t

Энэхүү сонголт нь брайлийн заагч системийн төвлөрлийн сумыг дагах эсвэл нарийвчлалттай үзэх горимын сумыг эсвэл хоёуланг нь дагах зэргийг тохируулдаг. Хэрэв энэ нь автоматаар сонгогдсон байвал system focus болон caret-ийг үндсэн тохируулгын дагуу дагадаг. Харин энэ тохиолдолд хэрэглэгчийн үйлдлээс шалтгаалаад шилжүүлэн ашиглах эсвэл нарийвчлан үзэх тохиргоо нь хөдөлсөн бол дахин эргэж байрлалыг тодорхойлох хүртлээ sistem carret болон төвлөрсөн тохиргоог ашигладаг.

##### Бүлэг бичвэрээр унших

Хэрэв энэ тохиргоо нээлттэй бол брайль дэлгэц нь мэссэжийг мөр мөрөөр биш бүлэг бичвэрээр нь гаргадаг гэсэн үг юм. Мөн өмнөх болон дараагийн мөрний командууд нь эхтэй хамт ажиллаж байдаг. Энэ нь мөрний төгсгөлд байх илүү зайнд дараагийн мөрний мэдээллийг оруулж ирэн илүү урт мэссэж унших боломжтой гэсэн үг юм. Энэ мэтээр их хэмжээний бичвэрийг хурдан хугацаанд унших боломжтой. Энэ нь үндсэн тохиргоонд хаалттай байдаг ба нээхийг хүсвэл хэрэглэгчид өөрсдөө нээх шаардлагатай юм.

##### Үг таслахгүй мөр шилжих

Хэрэв уг тохиргоо нь нээлттэй байвал брайль дэлгэцний мөрний төгсгөлд багтахгүй үгийг хувааж дараагийн мөрөнд нь шилжүүлэхгүйгээр шууд тухайн үгээ дараагийн мөрөнд оруулан тооцдог гэсэн үг юм. Энэ нь тухайн мөрний төгсгөлд хоосон зай үлдээдэг гэсэн үг. Харин дараагийн мөр рүү шилжсэнээр тухайн орхигдсон үгийг бүрэн уншших боломжтой байна. Энэ нь заримдаа үг хураангуйлагч гэж нэрлэгддэг. Хэрэв тухайн үг маань брайль дэлгэцний нийт цонхонд буюу 40 гаруй нүдэнд багтахгүй бол уг үг маань хүчээр хуваагдах шаардлага гардаг.

Хэрэв энэ энэ тохиргоо маань хаалттай байвал брайль дэлгэцний төгсгөл хүртэл бичвэр гаргаад хамгийн сүүлийн үг багтахгүй бол дундуур нь хуваан дараагийн мөр рүү нь шилжүүлдэг. Үүнийг үргэлжлүүлэн уншихдаа мөрөө шилжүүлэх товчнуудыг дарах шаардлагатай.

Үүнийг нээх нь илүү хялбар унших боломжийг олгодог ч илүү товчлуур дарах шаардлагатай болдог.

##### Төвлөрсөн мэдээллийн төрөлжүүлэлт

Энэхүү тохиргоо нь аливаа зүйл төвлөрөгдсөн тохиолдолд брайль дэлгэц дээр ямар хэлбэрээр гаргах талаар тохиргоонуудыг тохируулдаг. Context мэдээлэл нь тухайн төвлөрсөн объект байрлаж буй бүлэг зүйл юм. Жишээ нь: Жагсаалтанд байрлах объект төвлөрөгдсөн бол тухайн объект нь жагсаалтын нэг хэсэг гэх мэт. Тухайн жагсаалт нь харилцах цонхонд байрлаж болох юм гэх мэт. NVDA програмын дарааллын талаар илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг Обектоор шилжүүлэх горимоос авна уу.

Context тохиргоо руу шилжүүлсэн тохиолдолд NVDA програм нь мэдээллийг брайль дэлгэц дээр зөвхөн тухайн мэдээллийн хэлбэрийг л л гаргах юм. Дээрх текстийг энгийн хэлбэрээр тайлбарлавал төвлөрлийг жагсаалт руу шилжүүлсэн байвал NVDA програм нь брайль дэлгэц дээр зөвхөн жагсаалтын зүйлсийг л гаргадаг байна. Мөн брайль дэлгэц дээр ямарваа нэг зай үлдсэн тохиолдолд NVDA програм нь тухайн объектийг жагсаалтын нэг хэсэг гэх тэмдэглэгээг гаргах гэж оролдоно. Харин дээш болон доош сумуудыг ашиглан дараа дараагийн мөр лүү шилжүүлэн явахад гарч буй мэдээлэлүүд нь тухайн жагсаалтын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг брайль дэлгэц хэрэглэгч мэдэж байгаа гэж NVDA програм үздэг. Тиймээс үлдсэн хэсэгт нь NVDA програм нь зөвхөн тухайн зүйлийг брайль дэлгэцээр гаргахаас биш тухайн обект нь жагсаалт гэсэн тэмдэглэгээг гаргахгүй юм. Мөн тухайн жагсаалтын зүйлсийг дахин уншихдаа та буцаах товчлуураар буцааж байж унших боломжтой байна.

Уг тохиргоо нь бүгдийг нь гаргах гэсэн тохируулга дээр байвал NVDA програм нь бүхий л зүйлийг брайль дэлгэцээр гаргадаг байна. Энэ нь NVDA програм нь бүхий л мэдээллийг брайль дэлгэцээр гаргах нэг давуу талтай юм. Харин дутагдалтай тал нь төвлөрлийн хувьд үргэлж ондоо газарт байрладаг. Харамсалтай нь энэ нь аливаа урт бичвэрийг алгасаж уншихад бэрхшээлтэй болгож өгдөг байна. Энэ нь NVDA хувилбар 2017.2 болон түүнээс өмнөх хувилбарууд дээр үндсэн тохиргоо байсан байна.

Таныг focus context presentation горимыг зөвхөн context мэдээлэл үзүүлэх гэсэн сонголт руу тохируулсан тохиолдолд context мэдээллийг брайль дэлгэц дээр буцааж байхад NVDA үндсэн тохиргоогоороо түүнийг дахиж үзүүлдэггүй. Тиймээс дээрх жишээ шиг тухайн зүйл нь ямар нэг зүйлийн хэсэг гэдгийг үзүүлдэггүй байна. Гэвч тухайн context-ийг үзэхийн тулд (Жишээ нь аливаа зүйл нь жагсаалтын хэсэг юм гэдгийг) үзэхийн тулд буцаах шаардлагатай байна.

Брайль төвлөрлийн горимыг гарын командтай болгохыг хүсвэл гарын командын харилцах цонх хэсэгт тохируулна уу.

#### 11.1.6. Брайль дэлгэц сонгох (NVDA+control+a)

NVDA програмын цэс дотор тохиргоо харилцах цонхны брайль категорийн хамгийн эхний сонголт бол брайль дэлгэц сонгох товчлуур юм. Энэ нь ямар төрлийн дэлгэц ашиглан брайль гаргах болон оруулах үйлдлүүдийг гүйцэтгэхийг тохируулдаг. Гарч ирсэн харилцах цонхноос ашиглах гэж буй брайль дэлгэцээ сонгон тийм буюу ok товчлуур дарсанаар тухайн дэлгэцийн програмын уншин ажиллаж эхэлдэг. Хэрэв тухайн дэлгэцний програмыг уншихад ямар нэг алдаа гарсан бол өмнөх ажиллаж байсан дэлгэцийг үргэлжлүүлэн ашиглах болно.

##### Брайль дэлгэц

Энэ сонголттой хайрцаг нь танд ямар ямар брайль дэлгэцний driver таны компьютер дээр суусан байхаас хамааран брайль дэлгэцний жагсаалтуудыг үзүүлдэг. Уг жагсаалтнаас сонголт хийхдээ дөрвөн сумаа ашиглан сонгодог.

Автоматаар гэсэн сонголт нь брайль дэлгэц залгагдсан үед автоматаар тухайн дэлгэцийн driver-ийг нь хайж тохируулах гэж оролддог. Хэрэв энэ тохиргоо нь ажиллаж байвал брайльдэлгэц компьютерт залгахад шууд холбодог гэсэн үг юм.

Брайль байхгүй гэдэг нь брайль хэрэглэхгүй гэсэн сонголт болох юм.

Брайль дэлгэцний талаар илүү мэдээллийг дэмждэг брайль дэлгэцүүд[ #SupportedBrailleDisplays] хэсгээс авна уу..

##### Port

Энэ сонголт нь идэвхижсэн байвал таны брайль дэлгэц аль портоор дамжин ажиллах тухай тохиргоог тохируулдаг. Энэ нь сонголттой хайрцганд байх боломжит холбогдож болох портуудын жагсаалтыг агуулдаг сонголт юм.

NVDA дэлгэц уншигч програм нь автоматаар портын хайлт хийдэг бөгөөд холбоход боломжтой брайль дэлгэцүүдийн холбох портыг олдог гэсэн үг юм. Харин зарим дэлгэцний хувьд заавал ч үгүй тодорхой порт зааж өгөх тохиолдлууд бас байдаг байна. Нийтлэг сонголт бол автоматаар порт хайх юм. Энэ нь NVDA програмд USB, bluetooth гэх мэт оролтуудыг ашиглан автоматаар дэлгэцийг холбох гэсэн даалгаврыг өгдөг.

Харин гараар сонгох сонголт нь таны компьютер зөвхөн автоматаар илрүүлдэг тохиргоотой бол ажиллахгүй гэсэн үг байна.

Холболтын портын талаар болон холбох аргачлалуудын талаар илүү дэлгэрэнгүйг Дэмждэг брайль дэлгэцүүд хэсгээс уншина уу.

#### 11.1.7. Компьютерийн гарын тохиргоо (NVDA+control+k)

NVDA програмын тохиргоо харилцах цонхонд байрлах гар категори нь NVDA компьютер дээрээ ашиглаж байх үед хэрхэн ажиллах тухай тохируулддаг тохиргоо юм. Энэ нь дараах сонголтуудыг агуулдаг:

##### Гарын байрлал

Энэ сонголттой хайрцаг нь таныг ямар төрлийн гар ашиглахыг сонгодог. Одоогоор дэсктоп болон лаптоп гэсэн үндсэн хоёр сонголтойгоор суудаг.

##### дэлгэц уншигч програмыг удирдах командын товчлууруудыг сонгох

Энэхүү чагтны жагсаалтанд байх аль нэг товчийг нь чагталсан тохиолдолд тухайн товчийг NVDA командын товчоор ашигладаг тохируулга юм. Дараах товчлууруудаас сонгож болдог:

- Том үсгийн товч
- гарын тооны талбар дээр байрлах insert Товч
- extended insert товч (ихэвчлэн дөрвөн сумны дээр home болон end товчлууруудын ойролцоо байрладаг)

Хэрэв ямар ч товч сонгогдоогүй бол NVDA програмын ихэнх тохиргоо болон командуудыг ашиглах боломжгүй юм. Тиймээс аль ч товчлуур NVDA дэлгэц уншигч програмын командын товчоор сонгогдоогүй бол уг тохиргоо нь хадгалах үед алдаа зааж таныг заавал нэгийг нь сонгох тухай мэдэгдэл хэлдэг. Хэрэв тйим болвоос заавал аль нэгийг нь сонгож тохиргоог хадгалахыг зөвөлж байна.

##### Дарагдсан үсэг тэмдэгтүүдийг хэлэх

Key: NVDA+2

Нээгдсэн тохиолдолд бичигдсэн бүх үсэг болон тэмдэгтийг хэлнэ.

##### Зай авах бүрт үгээр хэлэх

Key: NVDA+3

Нээлттэй үед үг бичээд зай авах тоолонд тухайн үгийг тухайн бичигдсэн үгийг хэлдэг.

##### Үсэг бичихэд яриаг зогсоох

Харин энэ тохиргоо нь нээлттэй байвал үсэг бичигдэх тоолонд яриаг зогсоодог сонголт юм.

##### Enter товчлуур дарахад яриаг зогсоох

Энэ чагт нь үндсэн тохиргоогоороо нээлттэй байдаг бөгөөд энэ нь enter товчлуур дарахад яриаг зогсоох гэсэн тохиргоо юм.

##### Алгасаж уншихыг нээх

Энэ чагт чагтлагдсан бол бүгдийг унших командаар бүх бичвэрийг уншиж байх үед дөрвөн сумаар эсвэл хөтөч горимоор элементийн хооронд шилжүүлэхэд яриаг зогсоохгүйгээр шууд тухайн хэсгээс үргэлжлүүлэн уншина.

##### Том үсгийн товч асаалттай байх үед жижиг үсэг бичигдэхэд дохио дуугарч мэдэгдэх

Энэ чагт сонгогдсон тохиолдолд том үсгийн товч асаалттай үед shift товчлууртай үсэг бичихэд дохионы дуу чимээ дуугардаг. Ерөнхийдөө жижиг үсгийг shift-тэй бичих нь энгийн үзэгдэл биш ч зарим нэг үсэг олон том үсгэн дунд бичих тохиолдолд ашиглагддаг. Гэхдээ энэхүү тохиргоо нь илүүтэй том үсгийн товч асаалттай байна гэсэн дохио өгдөг учир хараагүй хэрэглэгчдэд бас маш их тустай байдаг байна.

##### Гараас хийгдэх командуудыг яриулах

Key: NVDA+4

Уг тохиргоо нь нээлттэй үед гар дээр оруулсан командын хослолыг зарлаж хэлдэг.

##### Үсгийн алдаатай үг бичихэд чимээ гаргах

Энэхүү тохиргоо нь магадгүй хамгийн хэрэгтэй тохиргоонуудын нэг байж болох юм. Та Англиар үг бичиж байх үед үсгийн алдаатай буюу буруу бичсэн үг байвал богино хэмжээний чимээ өгч мэдэгддэг. Уг тохиргоо нь зөвхөнбичвэртэй харьцах тохиргоо дотор үсгийн алдаа зарлах сонголтыг сонгосон тохиолдолд ажиллана.

##### Бусад програмуудын командын товч той ажиллах

Бусад аппликэйшнүүдийн командын товчнуудтай харилцдаг. Энэхүү тохиргоо нь автоматаар тохируулагдсан байдаг бөгөөд үүнийг зарим хэрэглэчид унтраасан нь тухайн хэрэглэгчийн хэлний тохиргоотой зөрөлдөх магадлалтай байдаг.

#### 11.1.8. Хулганы тохиргоо (NVDA+control+m)

Хулганы тохиргоо категори нь NVDA програмын үндсэн цэс дотор сонголтууд дэд цэсний тохиргоо харилцах цонхонд байдаг. Дараах зүйлүүдийг дотроо агуулдаг болно.

##### Хулганы заагчийн хэлбэр өөрчлөгдөхөд зарлах

Энэ нь чагт бөгөөд Windows үйлдлийн системийн хулганы заагчийн хэлбэр өөрчлөгдөхөд түүнийг дэлгэц уншигч програм хэлж өгдөг. Ерөнхийдөө Windows үйлдлийн систем дээр аливаа нэг зүйлийн элемент байна гэхдээ хулганы заагч нь хэлбэрээ өөрчилдөг юм.

##### Хулганы заагчийг дагах

Key: NVDA+m

Хулганы заагч хөдлөхөд түүний дайрж өнгөрсөн зүйлсийг NVDA дэлгэц уншигч програм уншиж өгдөг. энэ нь обектоор шилжүүлэн ашиглах горимоор боломжгүй зүйлсийг бодит хулганаар хөдөлгөн аваачиж уншуулах боломжтой юм.

##### Хулганы сум очсон хэсгийн бичвэрийг унших

Энэхүү сонголтын хайрцагт хэд хэдэн сонголтууд байх ба эдгээр нь хулганы сум дайрч өнгөрсөн хэсгийн хэдий хэр бичвэрийг дэлгэц уншигч програм уншиж өгөхийг тохируулдаг тохиргоо юм. Сонголтууд нь: үсэг, үг, эх болон илүү гэсэн сонголтуудтай байна.

##### Хулганы заагч очсон обектийн төрлийг зарлах

Энэ чагт чагтлагдсан бол хулганы заагч очсон объектийн төрлийг зарлаж хэлдэг.

##### Хулганы заагчийн байршлыг чимээгээр мэдэгдэх

Энэ чагтийг чагталснаар хулганы заагчийн байршлыг богино хэмжээтэй чимээгээр тодорхойлдог. Дэлгэцний дээд хэсэгт хулганы заагч хөдөлж байвал нарийн өнгөтэй чимээ, харин эсэргээрээ доод хэсэгтээ байршиж байвал бүдүүн өнгөтэй чимээ гаргадаг. Мөн баруун зүүн талдаа тухайн чимээ маань шилжин хөдөлж хэрэглэгч стерео чихэвч эсвэл чанга яригч ашиглаж байх үед дэлгэцний баруун зүүн хэсгээр хөдөлж байгааг илэрхийлдэг.

##### Хулганы заагчийн байршлын дэлгэцний гэрэлтүүлэгийг чанга сул чимээгээр мэдэгдэх

Уг чагт нь чагтлагдсан тохиолдолд хулганы заагч байгаа байршлын дэлгэцний гэрэл тод эсвэл бүдэг эсэхийг дууны төвшинөөр тодорхойлдог. Үндсэн тохируулгаар тохируулагдаагүй байдаг учраас хулганы тохиргоо дотроос тааруулна.

#### 11.1.9. Хуруугаар хүрч ашиглах командууд

Энэ категори нь Windows 8 болон түүнээс хойш үйлдлийн системтэй дэлгэцний мэдрэгчтэй компьютерууд болон төхөөрөмжүүд дээр NVDA хэрхэн мэдрэгчтэй ажиллахыг тохируулдаг тохиргоо юм. Уг сонголт нь дараах тохируулгуудыг агуулдаг:

##### Хүрч бичих горим

Энэ сонголт нь хуруугаар хүрч бичих гарын аргачлалыг сонгодог тохиргоо юм. Хэрэв чагтлагдсан байвал оруулахыг хүссэн үсгээ олон хуруугаа авахад тухайн үсэг тань бичвэрт хэлбэрээр орох юм. Харин чагтгүй үед тухайн үсэг дээрээ нэг хуруугаар хоёр товшиж байж оруулдаг.

#### 11.1.10. Нарийвчлалттай үзэх горим

Дэлгэц уншигч NVDA програмын үндсэн цэсний дотор байх сонголтууд дэд цэс дэх тохиргоо дотор байдаг. Энэ нь дараах тохиргоонуудыг агуулдаг.

##### Системийн төвлөрөл буюу систем фокус дагах

Key: NVDA+7

Нэлттэй үед нарийвчлалын сум үргэлж системийн төвлөрлийн горимтой нэг цэгт байршдаг.

##### Бичвэрийн сум дагах

Key: NVDA+6

Нарийвчлалттай үзэх горимын сум үргэлж систем карет буюу бичвэрийн сумыг дагаж байдаг.

##### Хулганы заагчийг дагах

Хулганы заагчийг дагаж нарийвчлалттай үзэх горимын байршил хөдөлж байдаг.

##### Энгийн шалгах горим

Нээлттэй үед дэлгэц уншигч програм нь хэрэглэгчдэд үзэх шаардлагүй нарийн системийн обектуудыг уншихгүй гээр бусад обектууд ын хооронд шууд шилжинэ.

Уг горимуудыг хаанаас ч гэсэн орж тохируулдаг болгохын тулд гарын команд оруулах харилцах цонхыг ашиглана уу.

#### 11.1.11. Объектийн үзүүлэнгийн тохиргоо (NVDA+control+o)

NVDA програмын тохиргоо харилцах цонхонд байрлах Обектийн үзүүлэнгийн категори нь дотроо NVA програм аливаа обектийн талаар тайлбар, байршил болон төрөл зэрэг хэдий хэр мэдээллүүдийг нэмж сонсох талаар тохируулдаг тохируулга юм. Уг категори нь дараах сонголтуудыг агуулдаг:

##### Зөвлөмжүүд сонсох

Аливаа объектийн талаар нэмэлт мэдээллийг агуулдаг зөвлөмжүүдийг унших чагт юм. Ихэнх windows үйлдлийн системийн обектууд болон тохиргооны сонголтууд нь дээгүүрээ хулганы сум явахад богинохон мэссиж болон туслах зөвлөмжүүдийг бичвэр хэлбэрээр гаргаж байдаг.

##### Туслах анхааруулгууд сонсох

Энэ нь мөн адил обектийн талаар нэмэлт мэдээллийг уншдаг болгодог тохиргоо юм. Эдгээр нь өмнөх нэмэлт мэдээллүүдээс ялгарах зүйл нь хэмжээний хувьд арай том бас системтэй холбогдолтой зүйлсийн талаар байдаг. Жишээ нь: Сүлжээ салах, Windowsын хамгаалалт унтарсан гэх мэт.

##### Объектийн холбоосууд буюу гарын командуудыг сонсох

Уг чагт нь сонгогдсон тохиолдолд аливаа объектийг шууд гаргах гарын командуудыг байвал зарладаг тохиргоо юм. Жишээ нь: Тохиргооны цэс дотрох файлын цэсийн холбоос нь буюу гарын команд нь alt+F юм.

##### Объектийн байршлын мэдээлэл сонсох

Энэхүү тохиргоо нь харин аливаа объектийн байршлыг буюу хэд дэх файл болохыг зарладаг чагт юм.

##### Объектийн байршлыг тогтоох боломжгүй байвал таамаглах

Энэ объектийн үзүүлэнгүүд цэс нь нээлттэй ажиллаж байвал аливаа объектийн талаар мэдээлэл өгдөг билээ.

Харин зарим тохиолдолд аливаа объектийн байршлыг бүрэн хэлэх боломжгүй бол таамаглаж хэлдэг сонголт юм.

##### Объектийн тодорхойлолтыг сонсох

Энэ чагтыг авснаар аливаа объектийн талаар мэдээллийг хэлэхгүй болох юм.

##### Үйл явцын хувийг хэлэх

Key: NVDA+u

Энэ сонголт нь NVDA дэлгэц уншигч аливаа зүйлийн үйл явцыг ямар хэлбэрээр мэдэгдэхийг тохируулдаг чагт юм.

Үүнд: Үйл явц зарлагдахгүй.

- Ярих: Аливаа үйл явцын байдлыг хэлж зарладаг.
- Дуу чимээ: Чимээгээр үйл явцын байдлыг илэрхийлэх. Энэ нь хэлэхийн оронд чимээ доод өнгөнөөс эхлэн дээшээ нарийн өнгөтэй болтлоо өөрчлөгдөн явах ба энэ нь үйл явцын байдлыг илэрхийлнэ.
- Чимээ ба ярих: Энэ нь дээд хоёр тохиргоо хоёулаа идэвхитэй болно гэсэн үг.

##### Арын үйл явцын байдлыг илэрхийлэх

Энэ тохиргоо нь аливаа зүйлийг уншуулж орхиод ондоо цонх нээсэн ч уг үйл явцын байдлыг хэлж зарлах гэсэн утгатай тохиргоо юм. Хэрэв та ямар нэг үйл явцтай үйлдэл хийж орхиод тухайн цонхыг багасгах, эсвэл дахин шинэ цонх нээн ажиллаж байх үед NVDA тэдгээр үйл явцыг анхааралдаа авч танд үргэлжлүүлэн ямар явцтай явж байгааг зарладаг байна.

##### Контентийн өөрчлөлтийг зарлах

Key: NVDA+5

Үйлдлийн системийн терминал болон чатны програмууд болон аппликэешинүүдийн контентүүдэд шинэ зүйл нэмэгдэхэд зарладаг.

##### Автоматаар санал болгож буй контентууд гарж ирэхэд чимээ тоглуулах

Автомат санал болгож буй контентуудыг гарч ирэхэд чимээ тоглох. Энэ нь аливаа бичвэр эсвэл хайлтын талбаруудад оруулсан контентийн ойрлцоо зүйлс гарахад гардаг контентүүд гэсэн үг юм. Жишээ нь: Windows үйлдлийн системийн эхлэх цэс дээр хайлтын системд нь бичиг оруулж зүйл хайлаа гэж бодоход тухайн зүйлтэй ойролцоо үр дүнг гаргахдаа энэ чимээг тоглоно гэсэн үг болно. Windows 10 өөрөө тухайн гарч ирсэн санал болгож буй контентийн жагсаалтыг NVDA програмын тусламжтайгаар зарлаж хэлдэг. Харин тэдгээр санал болгож буй контентүүд фокус хөдлөхөд эсвэл хаахад алга болно.

#### 11.1.12. Оролтын бүтэц зохион байгуулалт

Уг категори нь NVDA програм нь зарим нэг Ази гаралтай үсгийн фонтуудыг хэрхэн дуудах талаар тохируулж болдог тохиргоо юм. Санамж: Мэдээлэл оруулах аргачлалууд нь загварчлал болон хэрэглээ дээрээ тулгуурлагдан ондоо олон төрөл байдаг учир аргачлал болгон дээр хувьчлан тохируулвал илүү хялбар бичих боломжтой юм.

##### Автоматаар сонгогдсон сонголтуудыг зарлах

This option, which is on by default, allows you to choose whether or not all visible candidates should be reported automatically when a candidate list appears or its page is changed. Having this option on for pictographic input methods such as Chinese New ChangJie or Boshiami is useful, as you can automatically hear all symbols and their numbers and you can choose one right away. However, for phonetic input methods such as Chinese New Phonetic, it may be more useful to turn this option off, as all the symbols will sound the same and you will have to use the arrow keys to navigate the list items individually to gain more information from the character descriptions for each candidate.

##### Announce Selected Candidate

This option, which is on by default, allows you to choose whether NVDA should announce the selected candidate when a candidate list appears or when the selection is changed. For input methods where the selection can be changed with the arrow keys (such as Chinese New Phonetic) this is necessary, but for some input methods it may be more efficient typing with this option turned off. Note that even with this option off, the review cursor will still be placed on the selected candidate allowing you to use object navigation / review to manually read this or other candidates.

##### Always include short character descriptions for candidates

This option, which is on by default, allows you to choose whether or not NVDA should provide a short description for each character in a candidate, either when it's selected or when it's automatically read when the candidate list appears. Note that for locales such as Chinese, the announcement of extra character descriptions for the selected candidate is not affected by this option. This option may be useful for Korean and Japanese input methods.

##### Report changes to the reading string

Some input methods such as Chinese New Phonetic and New ChangJie have a reading string (sometimes known as a precomposition string). You can choose whether or not NVDA should announce new characters being typed into this reading string with this option. This option is on by default. Note some older input methods such as Chinese ChangJie may not use the reading string to hold precomposition characters, but instead use the composition string directly. Please see the next option for configuring reporting of the composition string.

##### Report changes to the composition string

After reading or precomposition data has been combined into a valid pictographic symbol, most input methods place this symbol into a composition string for temporary storage along with other combined symbols before they are finally inserted into the document. This option allows you to choose whether or not NVDA should report new symbols as they appear in the composition string. This option is on by default.

#### 11.1.13. Бичвэр унших горим Settings (NVDA+control+b)

NVDA програмын тохиргоо харилцах цонхны хөтөч буюу бичвэр унших горим нь аливаа нарийн бичиг баримт, бичэврүүдийг уншихад хялбарчилах үүрэгтэй тохируулгууд юм. Энэ тохируулга нь дараах сонголтуудыг агуулна.

##### Нэг мөрөнд байх хамгийн олон үсэг

Хөтөч горимын үед нэг мөрөнд багтах хамгийн их үсгийг тодорхойлно.

##### Хуудас бүрт байх мөрний тоо

Мөн адил хөтөч горимын үед нэг хуудсанд байх мөрний хэмжээг тогтооно.

##### Дэлгэцний байршил шаардлагатай нөхцөлд ашиглах

Key: NVDA+v

Аливаа бичвэр болон хуудсандах холбоос болон бичвэрийн талбаруудыг тустаа мөр хэлбэрээр байршуулах эсвэл бичвэр дунд байршуулах гэх мэт.

##### Хуудас уншиж дуусахад автоматаар бүгдийг нь унших.

Хуудас ачааллаж дуусахад автоматаар бүгдийг нь унших. Автоматаар нээлттэй байдаг.

##### Хүснэгтийг хамааруулах

Байршил тодорхойлоход хэрэглэгдсэн хүснэгтийг хэрхэн дэлгэц уншигч програм унших тухай тохиргоо. Нээлттэй байх үед эдгээр хүснэгтүүдийг энгийн хүснэгт мэтээр тайлбарлаж ихэвчлэн бичвэртэй харилцах тохиргооны дагуу уншиж танилцуулдаг. Харин хаалттай үедээ энэхүү хүснэгтүүдийг уншихгүй бас байршлыг нь тодорхойлдоггүй. Харин тухайн хүснэгтэнд байрлах контентүүд энгийн бичвэр хэлбэрээр ойлгогддог. Үндсэн тохиргоогор унтраалттай байдаг.

Уг тохиргоонд гарын холбоос тохируулах бол гарын командын харилцах цонхноос тохируулна уу.

##### Бичвэрийн элементүүдийг зарлах тохиргоо

Бичвэрийн элементүүд болох гарчиг, холбоос болон бичгийн талбар зэргийг хэлүүлэх тохиргооны талаар илүү ихийг мэдэхийг хүсвэл бичвэртэй харилцах тохиргооны харилцах цонх хэсгээс уншаарай.

##### Автоматаар хандалтаар өөрчлөх тохиргоо

Энэ нь фокус горимыг автоматаар ажиллуулах сонголт юм. Жишээ нь: Вэб хуудасны контент дээр таб товчийг дарахад бичвэрийн талбар дээр очвол уг чагт нь чагтлагдсан бол тухайн бичвэрийн талбарыг автоматаар фокус болгоно гэсэн үг юм.

##### Автомат хандалтаар систем карет өөрчлөх

Энэ чагт нь аливаа бичвэр дээр бичгийн талбарт сумаар явж хүрээд дахин сумаа дарахад тухайн талбарыг идэвхигүй болгон цааш үргэлжлүлэхийг тохируулдаг. Жишээ нь: Хөтөч горимоор уншиж явсан вэб хуудас сумаар хөдөлгөж яваад бичвэрийн талбар дээр ирвэл автоматаар бичвэрийн горим руу шилжүүлнэ гэсэн үг. Харин дахин сумаа дарж тухайн бичгийн талбараас гаран хөтөч горим руу буцан шилжих юм.

##### Хөтөч горим болон бичвэрийн горим руу шилжүүлэхэд чимээ дуугаргах

Хөтөч горимоос бичвэрийн горим луу эсвэл эсэргээрээ шилжиж байгаа тохиолдолд тэдгээрийг тодорхойлсон чимээ тоглуулна.

##### Trap non-command gestures from reaching the document

Энэхүү сонголт нь таныг хөтөч горим луу шилжүүлсэн үед команд биш үсэг дээр дарахад тэдгээрийг систем рүү дамжуулахгүйгээр цоожилдог гэсэн үг. Жишээлбэл: J үсэг нь аль ч програм дээр командын үсэг биш бөгөөд санамсаргүй байдлаар дарагдлаа гэж үзэхэд цоожлогдож бичигдэхгүй болдог байна.

#### 11.1.14. Бичвэртэй харилцах тохиргоо (NVDA+control+d)

Энэ тохиргооны цонхонд байх чагтнуудын ихэнх хэсэг нь бичвэрийн аль элементүүдийг уншуулах болон уншуулахгүй талаар тааруулдаг тохиргоо юм. Жишээ нь: Фонт сонсох чагтыг чагталснаар аливаа нэг бичвэр дээр сум очиход тухайн бичгийн фонтны талаар мэдээллийг уншиж зарладаг.

Бичвэртэй харилцах тохиргооны цонхны чагтнууд бүлэг бүлгээр хуваарилагдана. Үүнд:

- Фонт
  - фонтны нэр
  - Фонтны хэмжээ
  - Үсгийн хэвний шинж чанар
  - Онцлох
  - Хэв маяг
  - Өнгүүд
- Баримт бичгийн мэдээлэл
  - Сэтгэгдлүүд
  - Редакторын хяналт
  - Зөв бичих дүрмийн алдаанууд
- Хуудаснууд болон хоорондын зай
  - Хуудасны дугаар
  - Мөрний дугаар
  - Догол мөр сонсох (Хаалттай, Сонсох, Дууны өнгө, Дууны өнгө болон сонсох)
  - Бүлэг бичвэр, догол мөр (Жишээ нь: Хоорондын зайн догол болон мөрний догол зай)
  - Мөр хоорондын зай (нэг, давхар, гэх мэт.)
  - Эгнүүлэлт
- хүснэгтийн мэдээлэл
  - Хүснэгтүүд
  - Мөр/багана толгой
  - Нүдний солбилцлууд
  - Нүдний хүрээ [(хаах, Хэв маяг, Өнгө болон хэв маяг хоёулаа)
- Элементүүд
  - Гарчиг
  - Холбоосууд
  - Жагсаалтууд
  - Ишлэлүүд
  - Чиглүүлэгчүүд
  - Хүрээ
  - дарагддаг - -

    Эдгээр тохиргоонуудыг гарын холбоостой болгохыг хүсвэл Гарын команд тохируулах харилцах цонх дотор тохируулна уу.

    ==== Бичвэрийн хэлбэр хэв маягийг зарлах ====[DocumentFormattingDetectFormatAfterCursor] Уг тохиргоо нь нээлттэй байснаар аливаа мөрөнд байх өөрчлөлттэй форматын мэдээллийг зарладаг. Жишээлбэл: Нэг ижил хэлбэрээр бичигдэж байсан мөрөнд өөрчлөлт орсон тохиолдолд тухайн өөрчлөлтийг зарлаж уншина гэсэн үг юм. Гэвч энэ нь NVDA програмын ажиллах хурд болон аливаа бичвэрийг унших тав тухтай байдалд сөргөөр нөлөөлөх магадлалтай байна.

    Үндсэн тохиргоогоор бол NVDA программ нь систем каретийн буюу төвлөрчихсөн байгаа бичвэрийн форматыг илрүүлэн тодорхойлдог ба зарим тохиолдолд тухайн мөрний үлдсэн хэсгийн форматыг ч бас програмд сөрөг нөлөөгүй бол тодорхойлон зарлах боломжтой байдаг.

    Уг тохиргоог аливаа бичвэрийг засварчлан уншиж байгаа тохиолдолд нээсэн нь тохиромжтой байдаг. Учир нь Wordpad зэрэг аппликэйшнүүд форматчилалын тал дээр илүү их анхаарал төвлөрүүлэх шаардлагатай байдаг байна.

    ==== Догол мөр зарлах ====[DocumentFormattingSettingsLineIndentation] Уг сонголт нь аливаа догол мөрийг хэрхэн зарлах тухай тохируулдаг тохируулга юм. Догол мөр зарлах тохиргооны сонголтын хайрцаг дотроо дөрвөн өөр сонголтыг агуулдаг.

- Хаалттай: NVDA програм нь догол мөрийг зарлахгүй.
- Ярих: Хэрэв ярих сонгогдсон бол догол мөрөнд аливаа өөрчлөлт гарахад, NVDA "twelve зай" эсвэл "four таб" гэх зэрэг зүйлсийг хэлдэг.
- Чимээ: Хэрэв чимээ сонголт сонгогдсон бол тухайн догол мөрний зай өөрчлөлт ороход чимээний өнгө өөрчлөгдөж мэдэгддэг. Чимээний өнгө нь зай болгоны тоогоор нэмэгдэж дээшээ өнгө рүү өөрчлөгддөг ба таб дарахад тухайн чимээ нь дөрвөн зай авсаны дайтай өөрчлөгддөг. - Ярих болон чимээ гаргах: Уг сонголт нь дээр хоёр сонголтыг хоёуланг нь ашиглан догол мөрний зайг зарладаг.

#### 11.1.15. Windows 10 OCR тохиргоо

Энэхүү харилцах цонх нь дэлгэц уншигч програмын үндсэн цэс дотрох сонголтууд дэд цэсний тохиргоо харилцах цонхонд байрладаг бөгөөд энэ нь windows 10 OCR үсэг танигчийн тохиргоог тааруулдаг. Уг тохиргоо нь дараах сонголтуудыг агуулдаг:

##### Таних хэл

Уг сонголттой хайрцаг нь таныг ямар хэлээр үсэг таниулах гэж байгаагаа сонгох ёстой зогсоол юм.

### 11.2. miscellaneous Settings

ТОхиргоо харилцах цонхноос гадна NVDA програмын үндсэн цэсний сонголтууд хэсэг нь дараах зүйлсийг агуулдаг.

#### 11.2.1. Ярианы толь бичиг

Ярианы толь бичиг нь (үндсэн цэс, сонголтууд дэд цэс) аливаа үг болон өгүүлбэрийг яаж хүссэн байдлаараа уншуулахыг тохируулдаг бүлэг харилцах цонх юм. Одоогийн байдлаар гурван төрлийн ярианы толь бичиг байдаг. Тэдгээр нь:

- Үндсэн: энэ толиор тохируулагдсан үг/өгүүлбэр програмд байнга байхаар хадгалагддаг.
- Дуу хоолойны толь: Харин энэхүү толь нь ямар үсэг авиаг яаж дуудуулах ёстойг зааж өгж одоо сонгогдсон хоолойгоор заагдсаны дагуу уншуулдаг тохиргоо юм.
- Түр зуурын толь: Энэ нь үндсэн тольтой адилхан үүрэгтэй боловч түр зуур буюу програм дахин эхэлтэл. These rules are temporary and will be lost if NVDA is restartedүр дүнтэй байдаг.

Эдгээр тохиргоонуудыг гарын холбоостой болгохыг хүсвэл Гарын команд тохируулах харилцах цонх дотор тохируулна уу.

Бүх толь бичиг үндсэн хэдэн дүрмийн дагуу яриаг өөрчлөн тохируулдаг. Уг харилцах цонх нь дотроо нэмэх, хасах болон засварлах товчлуурнуудыг багтаадаг.

Шинээр зүйл нэмэхдээ, нэмэх товчийг даран бичих талбарт үгээ бичин тийм товчийг дарна. шинээр дуудагдах/хэлэгдэх үг/өгүүлбэр тань жагсаалтанд нэмсэн байдлаар харагдах юм. Харин бүх тохируулсан үг өгүүлбэрээ хадгалахын тулд тийм товчлуурыг заавалчгүй даран хадгална уу.

NVDA програмын ярианы толь бичгийн гол зорилго нь нэг хэсэг үсэг болон үгийн цуглуулгыг тааралдах болгонд NVDA програм маань үндсэн үгний оронд ондоогоор унших юм. Жишээ нь: Та машин гэдэг үгийг тааралдах болгонд онгоц гэж уншуулна гэвэл энэхүү толь бичгүүд маань яг тохирсон тохиргоонууд нь юм. Үүнийг хийх хамгийн энгийн арга бол нэмэх товчийг даран гарсан харилцах цонх дээр загвар бичих талбар дээр үндсэн үгээ, харин орлуулах бичих талбар дээр шинээр уншигдах үгээ бичин тийм товч дарна. Мөн та тайлбар хэсэг дээр тайлбарыг нь бичиж болно.

Гэвч NVDA программын ярианы толь нь энгийн нэг үг орлуулагчаас хамаагүй хүчтэй үйлдэл юм. уг тохиргоо маань үсгийн мэдрэгчтэй бөгөөд энэ нь том үсгийг томоор, жижиг үсгийг жижгээр л явдаг гэсэн үг. NVDA програмын толь бичиг нь том жижиг үсгийн мэдрэгчийг тоохгүйгээр тохируулагдсан байдаг.

Мөн сүүлийн хэдэн анхаарах зүйл бол яг аль тохиолдолд тухайн үг тааралдахыг зааж өгдөг сонголтууд юм. Бүтэн үгээр, эсвэл үгэн дунд орсон байхад хамаагүй загвар үгийг орлуулсан үгээр уншина гэсэн үг билээ. Загвар үгийг бүтэн үгээр орлуулна гэдэг нь тухайн үг дан ганцаараа л байх үед орлуулагч үгээр уншина гэсэн үг юм. Жишээ нь аливаа нэг үг ардаа тоо, доогуур зураас эсвэл ямарч үсэггүй буюу бие даасан тохиолдолд тухайн үгийг хоёр дагч үгээр орлуулан уншдаг. Тиймээс дээр дурдсан машиныг онгоц гэж орлуулсан жишээ дээр тухайн машин гэдэг үг ганцаараа буюу ард урдаа ямарч нэмэлт үсэггүй байх үед л орлуулалт тооцогдоно гэсэн үг байна Харин машиныг эсвэл машинд гэсэн тохиолдолд онгоц болохгүй гэсэн үг юм.

Энгийн үзүүлэлт нь нэгээс олон үсгийг орлуулах, эсвэл зөвхөн тоо болон тэмдэгтийг орлуулах зэрэгт ашиглагддаг тусгай хэлбэр юм. Энгийн үзүүлэлт нь энэхүү гарын авлагад дэлгэрэнгүйгээр дурдагдаагүй хэдий ч интеррнэтээр үүний талаар зөндөө мэдээлэл байдаг билээ.

#### 11.2.2. Punctuation/symbol дуудлага

Энэхүү тохиргоо нь аливаа тэмдэгт болон симболуудыг ямар маягаар уншуулах талаар тохируулдаг сонголт юм.

Аль хэл дээр тухайн тэмдэгт маань дуудагдах талаар тохируулж байгаа хэсэг нь харилцах цонх дээр харагддаг. Уг тохиргоо нь Хоолой тохируулах тохиргоо дотор байрлах "тэмдэгт болон үсэг уншихад итгэмжлэгдсэн хэл" сонголт дээр тулгуурлан хэрэглэгддэг. Энэ нь тухайн хэлний хоолой сонголтыг ашигладаг.

Аливаа симболыг өөрчлөхдөө юуны өмнө тухайн симболыг жагсаалтнаас олж сонгоно.

- Орлуулах талбар нь уг тэмдэгт маань яаж уншигдах талаар бичдэг талбар юм .
- Төвшин сонголтын хайрцгаар тухайн тэмдэгт маань хэдий зэрэг аль төвшинтэй уншигдах талаар сонгож болдог тохируулга юм. - Send actual symbol to synthesizer сонголт нь тухайн тэмдэгт нь хэр зэрэг яригч хоолой руу дамжуулагдах байдлыг тохируулдаг. Энэ нь яригч хоолойнд бичвэрийг хэрхэн унших талаар автомат тохируулга явагдахад ашиглагддаг. Жишээ нь: Таслал авбал түр зогсох, цэг авбал өгүүлбэрийн төгсгөлд дууны өнгө буурах гэх мэт. Гурван төрлийн сонголт байдаг:
  - Never: Жинхэнэ тэмдэгтийг яригч хоолой руу дамжуулахгүй.
  - Үргэлж: Жинхэнэ тэмдэгтийг яригч хоолой руу үргэлж дамжуулах.
  - Зөвхөн тэмдэгтийн төвшний доор: жинхэнэ тэмдэгтийг яригч руу орлуулагч текстийн төвшнөөс бага байвал дамжуулах. Жишээ нь: Орлуулагч нэршил нь өндөр төвшинд байрлах үед зогсолтгүй уншаад харин бага төвшинд жинхэнэ тэмдэгт нь яригчид командыг дамжуулах гэх мэт.

Шинэ тэмдэгтийг шинэ тэмдэгт нэмэх товчлуур дээр дарж нэмдэг. Гарсан харилцах цонх дээр тухайн тэмдэгтийг байрлуулан ОК товчлуурыг дарна. Тэгээд дагалдах тохиргоонуудыг тохируулан ашигладаг.

Тэмдэгтийг жагсаалтаас хасахдаа устгах товчлуур дээр даран хасдаг.

Тохиргоо хийж дууссаныхаа дараа ОК товчлуур дээр дарж өөрчлөлтүүдийг батлагаажуулах ба цуцлах товчлуур дээр дарж өөрчлөлтийг хүчингүй болгож болдог байна.

#### 11.2.3. Гарын команд оруулах тохиргоо

Энэхүү тохиргоогоор гарын командууд болон брайль дэлгэцний гарын холбоосууд болох командуудыг өөрийн хүссэнээр болгож өөрчилдөг тохиргоо юм.

Гарын команд тохируулах харилцах цонх нээгдэхээс өмнө ажиллаж байсан командууд л уг сонголтууд дунд харагддаг. Жишээлбэл, хэрэв бичвэр унших горимын аль нэг командыг өөрийнхөөрөө өөрчилөхийг хүсвэл тухайн горим нь зайлшгүй идэвхитэй байх хэрэгтэй юм.

Уг харилцах цонхонд байх мод хэлбэрийн дэлгэгдэж хумигддаг жагсаалтанд бүхий л NVDA програмтай холбоотой гарын командууд жагссан байдаг. Мөн филтер ашиглан хүссэн командын нэрээ оруулан шүүж олох боломжтой юм. Гарын командын хослолууд нь командынхаа доор нь байрладаг.

Гарын хослол нэмэхдээ эхлээд уг харилцах цонхоо нээн юуны тухай тохиргоо болохоо сонгоно. Тэгээд уг тохиргоо дээрээ нэмэх товчийг даран гар дээр тухайн тохиргоог ямар командаар нээх гарын хослолоо оруулна. Гэхдээ аливаа нэг команд эсвэл хурууны үзүүрээр хийгдэх командууд нь нэгээс олон янзаар ойлгогдож болох учир эдгээрийг хооронд нь ялгаж өгөх хэрэгтэй юм. Үүнийг хийхийн тулд гарын команд тань давхцаагүй байх ёстой ба десктоп товч болох эсвэл лаптоп товч үгүй бол бүгдэнд нь адилхан эсэхийг тодорхойлох явдал болно. Хэрэглэж буй гарын байрлалаа сонгон явуулснаар гарын команд маань нэмэгдэх юм.

Харин гарын команд устгахдаа тухайн тохиргоогоо баруун сумаа нээхэд гарын команд байрлаж байдаг бөгөөд түүнээс таб товчоо хоёр даран устгах эсвэл арилгах нэртэй товч дээр даран устгадаг.

Өөрчлөлтүүд хийж дуусад тийм товчийг дарж идэвхижүүлэн үгүй бол цуцлах товчийг дарж идэвхигүй болгоно.

### 11.3. Дэлгэц уншигч програмын тохиргоог хадгалах ба эхлүүлэх

Үндсэн тохиргоогоороо бол NVDA програм нь цэснээс гарах тохиолдолд оруулсан өөрчлөлтүүдийг автоматаар хадгалж байдаг. Гэхдээ уг тохируулга нь сонголтууд дэд цэсний тохиргоо дотор ерөнхий тохиргоо харилцах цонхноос өөрчлөгдөж болох талтай. Оруулсан өөрчлөлтүүдээ хадгалхын тулд үндсэн цэс дотроос тохируулах хадгалах обектийг сонгон enter идэвхижүүлнэ.

Хэрэв санамсаргүйгээр эсвэл буруу зүйл өөрчлөн тохиргоогоо хадгалсан бол та өмнөх тохиргоо руугаа үндсэн цэс дотроос "хадгалагдсан тохируулгыг өмнөх тохиргоонд буцаан оруулах" сонголтыг дарж буцаах боломжтой. Мөн та бүх тохиргоогоо анх NVDA програм анх сууж байсан үеийнх шиг болгохыг хүсвэл үндсэн цэс дотроос "бүх тохируулгыг үйлдвэрийн төвшинд тохируулах" сонголтыг сонгож дарснаар анх суусан үеийнхээ байдалд шилжинэ.

Дараах гарын командууд нь хэрэглэхэд хялбар байх юм.

Нэр | Десктоп товч | Лаптоп товч | Тайлбар
--- | --- | --- | ---
Тохиргоог хадгалах | NVDA+control+c | NVDA+control+c | Тохиргоог хадгалж програм унтарсан ч тохируулга хадгалах юм.
өмнөх тохиргоонд буцаах | NVDA+control+r | NVDA+control+r | Нэг дарахад сүүлийн хадгалсан тохируулга руу буцаана. Гурван удаа дарахад үйлдвэрийн төвшинд буцаан тохируулах буюу дэлгэц уншигч анх суусан хувилбар луугаа буцан тохируулагдана.

### 11.4. Профайлс тохируулах

Заримдаа та ондоо тохиолдлуудад ондоо тохиргоо ашиглахыг хүсэж болох юм. Жишээ нь: Та бичвэртэй харилцах тохиргооны бараг бүх уншдаг чагтыг аливаа бичгийн ажлаа зөв эсэхийг шалгаж байхдаа нээдэг гэж бодъё. Энэ бүгдийг тохируулан зарим онцгой нөхцөлд л тодорхой тохиргоонуудыг ажиллуулахыг хүсвэл профайл үүсгэн хэрэглэх юм.

Профайл нь: Тохиргоонуудын өөрчлөлтийг өөр дээрээ хадгалан хааж нээж болдог жижигхэн програм гэж хэлж болно. Ихэнх тохиргоонууд уг профайлд хадгалагдаж болох боловч ерөнхий тохиргоонууд дэлгэц уншигчийн бүх хэсгийг хамардаг учир профайлд хадгалагдаж болдоггүй.

Профайлыг ажиллуулахдаа гарнаас ажлуулж болдог. мөн автоматаар тодорхой програмууд ажиллахад дагаж ажиллахаар тохируулж болно.

#### 11.4.1. Энгийн тохируулга

Профайл тохируулахдаа програмын үндсэн цэс дотроос профайлс тохируулах сонголтыг сонгож орно. Мөн гарын холбоосоор ч орж болно:

- NVDA+control+p: Профайлтай ажиллах тохиргооны харилцах цонхыг нээх.

Уг харилцах цонхны хамгийн эхний зүйл бол профайлуудын жагсаалт юм. Таны одоо хэрэглэж буй профайл автоматаар сонгогдсон байдаг. Ажиллаж буй профайлын талаар нэмэлт мэдээллүүдийг мөн харж болдог.

Профайлыг дахин нэрлэх эсвэл устгах бол тус тусын товчийг дарна.

Харин профайлын цонхыг хаахдаа хаах товчийг дарж гаргана.

#### 11.4.2. Профайл үүсгэх нь

Шинэ нэртэй товч дээр даран профайл үүсгэнэ.

Гарч ирэх бичвэрийн талбарт профайлын нэрийг өгнө. Мөн уг профайл нь хэрхэн хэрэглэгдэх талаар тохируулгыг тохируулж сонгоно. Тухайн профайлыг гараар ажиллуулах сонголтыг сонговол энэ нь гараар нээгддэг. эсэргээрээ аливаа нэг програмтай эсвэл алхам гүйцэтгэж байх үед автоматаар нээгдэх бол тус үйлдлээ заан тохируулна. Профайлын нэрийг өгөөгүй тохиолдолд автоматаар ажиллуулах сонголт өөрийн нэрийг өгөх болно. Автоматаар ажиллуулах тохиргооны талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг дараах хэсгээс аваарай.

Эцэст нь тийм товчийг даран профайлаа үүсгэн тохиргоонуудаа тохируулж эхлэхэд бэлэн болно.

#### 11.4.3. Гараар ажиллуулах

Профайлаа сонгосны дараа гараар ажиллуулах товчийг даран профайлыг ажиллагаанд оруулна. Автоматаар ажилладаг профайлууд энгийн үед ажиллах хэдий ч гараар тохиргооноос ажлуулж байгаа профайл тэднийг даван ажилна. Жишээ нь, одоо ажиллаж байгаа автоматаар ажилласан профайл дээр холбоосыг уншина гэсэн тохируулга хадгалагдсан байгаад сүүлд ажиллагаанд орсон гараар ажиллуулах профайл дээр холбоос уншихгүй гэсэн бол хоёрдогч профайл нь автоматаар ажиллах профайлын тохиргоог даран ажилна гэсэн үг юм. Харин та автоматаар ажиллах профайл дээр нэг хоолой сонгоод хоёр дахь гараар ажиллуулах профайл дээр хоолой сонгоогүй бол эхний профайлын хоолойг ашиглан уншина гэсэн үг юм. Тэгвэл таны хийсэн ямар ч тохиргооны өөрчилөлт гараар ажиллуулах профайлд орж хадгалагддаг гэсэн үг аж. Гараар ажлуулсан профайлаа хаахыг хүсвэл үндсэн цэс дотроос тухайн профайлаа сонгон ажиллагаагүй болгох товчийг даран гаргана.

#### 11.4.4. Автоматаар профайл ажиллуулах

Профайлдаа автоматаар ажиллуулах түгжээ хийхийн тулд профайл үүсгэхдээ гарар биш бусад сонголтуудаас сонгон идвхижүүлнэ.

Автоматаар ажиллуулах тохиргоо нь:

- Одоогийн аппликэйшн: тохируулсан програм ажиллахад профайл ажилна.
- Бүгдийг хэлэх: бүгдийг унших команд орох үед профайл ажиллах.

Автоматаар ажиллуулах төрлөө сонгосны дараа аль профайлыг ажиллуулах гэдгээ сонгон идэвхижүүлнэ. Профайл хэрэглэхийг хүсэхгүй бол "(Ердийн тохируулга)" сонголтыг сонгож болно.

Хаах товчийг даран буцан профайл харилцах цонх дээрээ ирнэ.

#### 11.4.5. Профайл засварлах

Хэрэв та профайлыг гараар ажлуулсан бол аливаа өөрчлөлтүүд тухайн профайлд хадгалагдах болно. Харин үгүй бол өөрчилөлтөнд орсон тохиргоонууд сүүлчийн ажиллаж байсан профайлд орно. Жишээ нь, хэрэв танд notepad програмтай ажилладаг профайл байгаа бол notepad ажиллаж байх үед хийгдсэн өөрчлөлтүүд тухайн профайлд нэмэгдэнэ. Эцэст нь гараар ажиллуулах ч биш автоматаар ажиллах ч профайл танд байхгүй байвал таны хийсэн өөрчлөлтүүд ердийн тохируулга буюу үндсэн тохиргоонд орох юм.

Бүгдийг хэлэх гэсэн командтай профайлыг засварлахын тулд гараар ажиллулах ёстой юм.

#### 11.4.6. Түгжээнүүдийг түр хаах

Заримдаа автоматаар шилжүүлдэг түгжээнүүдийг хаах шаардлага гардаг. Жишээ нь: Ердийн болон гараар тохируулдаг профайлуудыг янзлах үед автоматаар ажилладаг түгжээнүүд саад болох тохиолдлууд байдаг юм. Тиймээс Үүнийг хийхдээ профайлын тохиргоо харилцах цонхны бүх түгжээг хаах чагтыг чагталсанаар хааж болох байна.

Аливаа автоматаар ажилладаг профайлыг хаах гарын команд нэмэхийг хүсвэл гарын команд оруулах харилцах цонхыг ашиглана уу.

### 11.5. Тохируулгын файлын байршил

Зөөврийн хувилбар нь аливаа тохиргооны файл болон нэмэлт программын файлуудыг Userconfig гэсэн тухайн NVDA байрлаж байгаа байршлын хавтсанд хадгаладаг.

Харин бүрэн суусан NVDA програмын хувилбарын тохиргооны файлууд нь тухайн үйлдлийн системийн хэрэглэгчийн профайл хэсэгт байрладаг. Энэ нь тухайн үйлдлийн систем дээр буй хэрэглэгч тус бүр ондоо NVDA программын тохиргоотой байж болно гэсэн үг юм. Тухайн байршил руу очихдоо хайлтын хайрцагнаас NVDA explorer гэсэн хавтас руу нэвтэрч болно.

Хэрэглэгчийн тохиргоо болон цоожтой тавцангийн тохиргоонууд нь үндсэн системийн байршил болон NVDA програмын суусан байршилд байрладаг. Тиймээс уг тохируулгыг хөдөлгөж зөөх нь буруу зүйл юм. Цоожтой тавцангийн эсвэл системийн хэрэглэгчийн тохиргооны тохируулгыг өөрчлөх бол тухайн өөрчлөх янзаараа NVDA программын тохиргоогоор өөрчлөн ерөнхий тохиргоо дотор байрлах Windows цоожтой үед дэлгэц уншигч программ автоматаар эхлэх сонголтыг ашиглан тохируулна.

## 12. Нэмэлтт хэрэгслүүд

### 12.1. Лог хураагч

Лог хураагч нь NVDA програмын бүхий л лог буюу ассанаасаа хойших ажиллаж байгаа мэдээллийг хурааж байдаг хэрэгсэл юм. Үүнийг програмын цэсний хэрэгслүүд цэснээс олж болно.

Програмын логийг үзэхээс гадна эдгээрийг хуулж авж болох ба мөн дахин эхлүүлж үзэж болох юм. Эдгээр сонголтуудыг тухайн лог хураагчаас олж харж болно.

### 12.2. Яриа хураагч

Хараатай NVDA дэлгэц уншигч програмын хөгжүүлэгчдэд NVDA програмын яриа сонсогдохгүйгээр харин юу ярьж байгаа нь урсах хэлбэрээр гаргаж өгдөг хэрэгслийг яриа хураагч гэнэ.

Үүнийг нээхийн тулд NVDA програмын хэрэгслүүд цэсэнд байрлах ярианы ажиглагч сонголтыг чагтлан ажиллагаанд оруулна. Харин хаахдаа чагтгүй болгож энэ хэрэгслээс гаргана.

Уг хэрэгсэл нь програм эхлэхэд асах чагтийг дотроо агуулдаг. Чагтлагтсан тохиолдолд дэлгэц уншихгч асах үед дагаж асна гэсэн үг юм. Яриа хураагч нь дахин нээгдэхдээ сүүлд хаана байсан болон ямар хэмжээтэй байсан тухайн байдлаараа нээгдэх маягаар програмчлагдсан билээ.

Яриа ажиглагч нь нээлттэй үед бүх яригдаж буй зүйлийг шинэчлэн гаргаж байдаг. Харин тухайн яриа гарж байгаа хэсэгт дарахад эсвэл оруулахад түр зогсож тэдгээр яриаг хуулж авахад боломжтой болгож өгдөг.

Энэхүү хэрэгслийг гарын холбоостой болгохыг хүсвэл Гарын команд тохируулах харилцах цонх дотор тохируулна уу.

### 12.3. Add-ons зохицуулагч

Add-on буюу нэмэлт програмууд нь NVDA дэлгэц уншигч програмд нэмэлт үйлдлүүд болон функциудыг суулгахад ашиглагддаг багц юм. Эдгээр багц нэмэлт програмууд нь NVDA хөгжүүлэгч бүлгэм хүмүүсийн дунд хөгжин нэмэгдэж байдаг.

Add-on жагсаалт нь одоо суусан байгаа багц нэмэлт програмуудын жагсаалтыг харуулдаг. Add-onы зохиогч, ажиллаж буй байдал болон хувилбарын тухай мэдээллүүдийг ерөнхийдөө зарладаг боловч илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг add-onы тухай товч дээр дарж авна. Хэрэв тухайн нэмэлт add-onы талаар тусламж файл байвалл үүнийг add-on тусламж товч дээр даран сонсоно.

Add-on татаж авахыг хүсвэл add-on татаж суулгах товч дээр дарна. Энэ товч нь add-onы хуудас болох NVDA Add-ons page-ийг нээдэг юм. Хэрэв NVDA програм суусан бол вэб дээрээс нь шууд суулгах боломжтой. Харин үгүй бол татаж хадгалаад дараа нь суулгах боломжтой байдаг байна.

Өмнө нь татсан add-on суулгахын тулд add-on суулгах товчийг дарна. Энэ нь компьютер дээрээсээ add-on байгаа газрыг зааж өгөх үйлдэл гүйцэтгэх харилцах цонхыг нээдэг. Add-on файлаа сонгоод нээх товчийг дарснаар суулгаж эхэлнэ.

Add-on суухдаа юуны өмнө таниас тухайн add-onыг суулгахдаа итгэлтэй байгаа эсэхийг лавтган асууна. Add-on н нь өмнө дурдсан шиг нэмэлт програм учир итгэлгүй эх сурвалжаас татсан багцууд вирус эсвэл таны хувийн мэдээллийг хулгайлах зорилготой программ байж мэдэх учир албан ёсны сурвалжаас татан суулгахыг санал болгож байна. Сууж дууссаныхаа дараа дэлгэц уншигч программ нь дахин эхлэх ёстой ба дахин эхэлсэний дараа add-on нь бүрэн ажиллагаанд ордог. Хэрэв дахин эхлүүлэхгүй бол тухайн суулгаж байх үеийн цонх дээр байсан хэвээр байдаг байна.

Add-onыг устгахда тухайн нэмэлт програм дээр очин устгах товчин дээр дарна. Энэ нь таниас тухайн үйлдлийг үнэхээр хийхийг хүсэж байгаа эсэхийг лавтган асуудаг. Устгасныхаа дараа мөн програмыг дахин эхлүүлэн бүрэн устгах хэрэгтэй. Үгүй бол тухайн add-onыг устгана уу гэсэн байдал нь өөрчилөгдөхгүй юм.

Add-on түр хаах бол ажиллагаагүй болгох товч дээр дарна. Харин өмнө нь хаасан add-on буцааж нээхдээ нээх товч дарна. Add-on хаах болон нээх товч дарагдахад тухайн add-onы талаар хаалттай эсвэл нээлттэй гэсэн мэдээлэлтэй болдог. Эдгээр нь зөвхөн програмыг дахин эхлүүлсэний дараа л тэр. Жишээ нь та аль нэг add-onыг хаагаад програмыг дахин эхлүүлэхэд тухайн add-on хаалттай гэсэн тодотголтой болдог. Мөн устгах болон суулгахтай адил add-on нээж хаахдаа заавалчгүй NVDA програмыг дахин эхлүүлж байж тухайн өөрчлөлтүүд идэвхижинэ.

Уг хэрэгсэл нь мөн хаах товчтой бөгөөд тус товчийг дарснаар тухайн харилцах цонхыг хааж болно. Харин ямар нэг өөрчлөлт оруулсан бол хаах товчийг дарахад програмыг дахин эхлүүлэх тухай тийм үгүй товч гарч ирнэ.

NVDA програмын хуучны хувилбарууд дээр add-onы файлуудыг NVDA програмын системийн хэрэглэгчийн мэдээлэл байрлал руу хуулаад л ажиллуулах боломжтой байсан билээ. Хэдийгээр програмын энэ хувилбар тэдгээрийг уншиж ажиллах хэдий ч add-on зохицуулагч дотор гарахгүй байх магадлалтай юм. Хэрэв add-on суулгах үндсэн багц нь байвал гараар хуулсан эдгээр файлуудыг устган өөрийнх нь үндсэн хувилбарыг суулгах нь зөвлүүштэй хэрэг болно.

Add-on зохицуулагчийг гарын холбоостой болгохыг хүсвэл Гарын команд тохируулах харилцах цонх дотор тохируулна уу.

### 12.4. Python Console

Энэ хэрэгсэл нь ерөнхийдөө хөгжүүлэгчид болон код бичигчдэд тустай хэрэгсэл юм. Илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг NVDA хөгжүүлэх гарын авлагаас авна уу.

### 12.5. Reload plugins

Энэхүү хэрэгсэл нь хөгжүүлэгчдэд зориулсан аливаа нэг ерөнхий төвийн код болон module-ийг NVDA дахин эхлүүлэхгүйгээр ажиллуулж болдог хэрэгсэл юм.

## 13. Дэмждэг хоолойнууд

Энэ хэсэг нь NVDA програмын дэмжиж ажилладаг хоолойнуудын талаар тайлбарлах юм. Илүү олон үнэгүй болон үнэтэй хоолойнуудын талаар дэлгэрэнгүйг Илүү хоолойнуудын хуудас вэб хуудаснаас авна уу.

### 13.1. eSpeak NG

eSpeak NG нь үнэгүй, NVDA програмтай сууж ирдэг хоолой учраас ямарч нэмэлт суулгагч эсвэл багц програмууд хэрэггүй болно. NVDA програм нь анх эхлэхдээ л e-speak синтетик хоолойг ашиглаж суулгагддаг. Энэ хоолой нь NVDA програмд өөрт нь суусан байдаг учраас зөөврийн хувилбартай ашиглахад маш хялбархан бас хөнгөхөн хоолой юм.

ESpeak-ийн бүхий л хоолойнууд өөр өөр хэлээр ярьдаг бөгөөд e-speak нь 43 хэл дээр орчуулагдсан байдаг.

Мөн e-speak нь олон төрлийн хоолойны хувилбаруудыг агуулдаг байна.

### 13.2. Microsoft Speech API version 4 (SAPI 4)

Sapi 4 нь Microsoft компаны хуучин загварын ярьдаг програм юм. NVDA нь sapi 4 хоолой хэрэглэдэг хэрэглэгчдэд зориулан уг хоолойг одоо болтол дэмжиж ажилладаг байна. Харин Microsoft компань нь уг програмыг үргэлжлүүлж хөгжүүлэхээ больсон учир эдгээрийг татаж авах албан ёсны сайтууд бүгд ажиллагаагүй болсон байдаг.

Уг синтетик хоолойг ашиглаж байх үед хоолойнуудыг нь хэрэглэхийг хүсвэл (NVDA программын Дуу хоолой тохируулах харилцах цонх эсвэл Хоолойны тойрог тохиргоогоор) дамжуулан хэрэглэнэ.

### 13.3. Microsoft Speech API version 5 (SAPI 5)

Sapi5 нь Microsoft компаны үндсэн стандарт хоолой юм. Уг стандарттай ажилладаг олон төрлийн синтетик хоолойнуудыг үнэтэй болон үнэгүй хэлбэрээр хэд хэдэн сайтаас татаж суулгах боломжтой ба бүхий л windows үйлдлийн систем дор хаяж нэг үнэгүй хоолойтой ирдэг. (хоолойны тохиргоо тохируулгаас эсвэл хоолойн тохиргооны тойрог) дотроос үйлдлийн систем дээр суусан бүхий л sapi5 хоолойнуудыг өөрчлөн ашиглаж болно.

### 13.4. Microsoft Speech Platform

microsoft speech platform нь олон төрлийн хэл дээр хоолойнуудтай байдаг ба эдгээр хоолойнууд нь ихэнхдээ серверт тулгуурлагдаж хөгжсөн ярианы аппликэешинүүдэд хэрэглэгддэг. Эдгээр хоолойнууд нь мөн NVA програмтай ашиглаж болдог.

Үүний тулд юуны өмнө хоёр зүйл суулгасан байх шаардлагатай. Үүнд:

- Microsoft Speech Platform - Runtime (Version 11) , x86: https://www.microsoft.com/download/en/details.aspx?id=27225
- Microsoft Speech Platform - Runtime Languages (Version 11): https://www.microsoft.com/download/en/details.aspx?id=27224 Энэхүү хуудас нь яриа танигч болон tts хоёуланд нь зориулсан файлуудыг агуулсан байдаг. Суулгахыг хүссэн tts буюу хэлнийхээ файлыг сонгон татан суулгана. Жишээ нь: Файл MSSpeech_TTS_en-US_ZiraPro.msi нь Америкийн Англи хэлээр ярьдаг хоолой юм. -

### 13.5. Windows OneCore Voices

Windows 10 нь сүүлийн хувилбарууд дээрээ "OneCore" эсвэл "мобайл" хоолойнууд буюу шинэ хоолойнуудыг дотроо суулгадаг болсон юм. Олон төрлийн хоолойнууд олон хэл дээр байдаг бөгөөд эдгээр хоолойнууд нь sapi5-ыг бодвол илүү хүртээмжтэй хурдан ажилладаг байна.

Дараах холбоосоор орж татах боломжтой хоолойнууд болон суулгах зааврын талаар илүү ихийг олж уншаарай. https://support.microsoft.com/en-us/help/22797/windows-10-narrator-tts-voices

Windows үйлдлийн систем дээр байрлах эдгээр хоолойнуудын хурдан хэмжүүр NVDA програмтай бүрэн ажиллахгүй болохыг анхаарна уу. Мөн үйлдлийн систем хоолойны тохиргооны хурдыг өөрчилсөн тохируулга тань NVDA дээр дагаж өөрчлөгддөг. Эдгээр алдаанууд нь Windows үйлдлийн системийг өөрийг нь засахаас нааш засагдахгүй алдаанууд юм. Тиймээс Windows үйлдлийн системийн дараа дараагийн шинэчлэлүүдээр тухайн алдаанууд маань засагдана гэж найдаж байна.

### 13.6. Audiologic Tts3

Энэ нь Итали хэлэнд зориулсан комершил синтетик хоолой юм. Уг хоолойг ашиглахын тулд үйлдлийн системдээ заавалчгүй суулгасан байх ёстой юм. Илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг тухайн компаний вэб хуудаснаас орж авна уу. www.audiologic.it.

Энэхүү хоолой нь үсэглэлийн функцийн тохиргоог дэмжиж ажилладаггүй болно.

## 14. Дэмжигдсэн брайль дэлгэцүүд

Энэ хэсэг нь NVDA программтай ажилладаг брайль дэлгэцүүдийн талаар дэлгэрэнгүйгээр дурдах юм.

### 14.1. Брайль дэлгэцүүд автоматаар илрүүлэх үйлдлийг арын хэсэгт хийх нь

NVDA програм нь залгагдсан брайль дэлгэцийг USB эсвэл bluetooth холболтуудаар холбоход системийн арын хэсэгт автоматаар илрүүлэн холбодог чадвартай байдаг. Үүнийг ажиллуулахын тулд брайль харилцах цонхноос автоматаар гэсэн сонголтыг идэвхижүүлэн сонгосоноор болдог аж. Уг сонголт нь үндсэн тохиргоогоор бол сонгогдсон байдаг.

Дараах брайль дэлгэцүүд нь автоматаар холбох үйлдлийг дэмжиж ажилладаг.

- Handy Tech дэлгэцүүд
- Baum/Humanware/APH/Orbit braille дэлгэцүүд
- HumanWare Brailliant BI/B цуврал
- HumanWare BrailleNote
- SuperBraille
- Optelec ALVA 6 цуврал
- HIMS Braille Sense/Braille EDGE/Smart Beetle/Sync Braille цуврал
- Eurobraille Esys/Esytime/Iris дэлгэцүүд

### 14.2. Freedom Scientific Focus/PAC Mate дэлгэцүүд

Freedom Scientific Freedom Scientific компаны бүхий л Focus болон PAC Mate дэлгэцүүд компьютерт USB залгуураар болон bluetooth холболтоор холбогдоход автоматаар дэмжиж ажилладаг. Үүний тулд та систем дээрээ freedom scientific компаны брайль дэлгэцүүдийн driver программуудыг татаж суулгасан байх шаардлагатай юм. Хэрэв эдгээр дэлгэцүүдийн driver нь танд байхгүй бол дараах сайтаас орж татаж авна уу https://www2.freedomscientific.com/downloads/focus-40-blue/focus-40-14-blue-downloads.asp. Хэдийгээр энэхүү вэб хуудас нь зөвхөн Focus Blue дэлгэцийн талаар дурдсан хэдий ч, уг driver програмууд нь Freedom Scientific компаны бүхий л Focus болон Pacmate дэлгэцүүдийг дэмжин ажилладаг. Хэрэв таны үйлдлийн систем тань Windows 64 bit бөгөөд та ондоо дэлгэц уншигч програм суулгасан бол тухайн дэлгэц уншигч програм чинь шаардлагатай driver-уудыг суулгасан байх магадлалтай юм. Гэвч дээрх холбоосоор орж driver-ийг татаж дахин суулгах шаардлагатай билээ. Учир нь тухайн брайль дэлгэцийг ажиллуулах үндсэн driver нь суусан хэдий ч NVDA дэлгэц уншигч программтай ажиллахад шаардлагатай файлууд дутуу байх магадлалтай аж.

Үндсэн тохиргоогоор бол NVDA програм нь эдгээр дэлгэцүүдийг USB эсвэл bluetooth холболтоор холбогдсон үед автоматаар илрүүлж холбодог. Гэхдээ дэлгэцийг тохируулж байх үед та уг дэлгэцийг зөвхөн "bluetooth холболтоор" эсвэл "USB залгуураар"ажиллахаар тохируулж болно. Энэ нь таныг bluetooth холболтоор дэлгэцийг компьютерт холбон ашиглахын зэрэгцээ USB холболтоор компьютерт залган цэнэглэх боломжийг бүрдүүлдэг байна.

These displays do not yet support NVDA's automatic background braille display detection functionality.

Дараах жагсаалт нь уг дэлгэцийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцний өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | topRouting1 (first cell on display)
Брайль мөр урагшлуулах | topRouting20/40/80 (last cell on display)
Брайль мөр хойшлуулах | leftAdvanceBar
Брайль мөр урагшлуулах | rightAdvanceBar
Брайль горим шилжүүлэх | leftGDFButton+rightGDFButton
Toggle left wiz wheel action | leftWizWheelPress
Move back using left wiz wheel action | leftWizWheelUp
Move forward using left wiz wheel action | leftWizWheelDown
Toggle right wiz wheel action | rightWizWheelPress
Move back using right wiz wheel action | rightWizWheelUp
Move forward using right wiz wheel action | rightWizWheelDown
Брайль цонх руу очих | routing
Shift+tab товч | brailleSpaceBar+dot1+dot2
Tab товч | brailleSpaceBar+dot4+dot5
Дээшээ сум | brailleSpaceBar+dot1
доошоо сум | brailleSpaceBar+dot4
Control+зүүн сум | brailleSpaceBar+dot2
Control+баруун сум | brailleSpaceBar+dot5
Зүүн сум | brailleSpaceBar+dot3
Баруун сум | brailleSpaceBar+dot6
Home товч | brailleSpaceBar+dot1+dot3
End товч | brailleSpaceBar+dot4+dot6
Control+home товч | brailleSpaceBar+dot1+dot2+dot3
Control+end товч | brailleSpaceBar+dot4+dot5+dot6
Alt товч | brailleSpaceBar+dot1+dot3+dot4
Alt+tab товч | brailleSpaceBar+dot2+dot3+dot4+dot5
alt+shift+tab товч | brailleSpaceBar+dot1+dot2+dot5+dot6
windows+tab товч | brailleSpaceBar+dot2+dot3+dot4
Escape товч | brailleSpaceBar+dot1+dot5
Windows товч | brailleSpaceBar+dot2+dot4+dot5+dot6
Space товч | brailleSpaceBar
Windows+d товч (minimize all applications) | brailleSpaceBar+dot1+dot2+dot3+dot4+dot5+dot6
Одоо очсон мөрийг зарлах | brailleSpaceBar+dot1+dot4
NVDA цэс | brailleSpaceBar+dot1+dot3+dot4+dot5

Focus брайль дэлгэцний rocker bar товчлууруудыг агуулсан шинэ хувилбарууд болох (focus 40, focus 80 болон focus blue):

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль дэлгэцийг өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | leftRockerBarUp, rightRockerBarUp
Брайль дэлгэцийг дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | leftRockerBarDown, rightRockerBarDown

Зөвхөн Focus 80:

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | leftBumperBarUp, rightBumperBarUp
Брайль мөр урагшлуулах | leftBumperBarDown, rightBumperBarDown

### 14.3. Optelec ALVA 6 дэлгэцүүд болон protocol хувиргагч

Optelec-ийн ALVA BC640 болон BC680 дэлгэцүүд нь USB болон bluetooth холболтуудаар холбоход автоматаар дэмжигдэж ажилладаг. Мөн хуучны Optelec дэлгэцүүд болох Braille Voyager зэргийг Optelec-ийн нийлүүлсэн protocol хувиргагчаар хувирган ашиглах боломжтой байна. Эдгээр дэлгэцүүдийг ажиллуулахын тулд ямар нэг тусгай driver шаардлагагүй юм. Брайль дэлгэцийг холбоод NVDA програм дээрээ тохируулахад л шууд ажиллаж эхэлнэ.

Сануулга: NVDA програм нь ALVA BC6 дэлгэцтэй ALVA Bluetooth нэмэлт програмаар холбосон тохиолдолд ажиллахгүй байх магадлалтай юм. Хэрэв уг брайль дэлгэцийг тухайн нэмэлт программтай холбоход ажиллахгүй бол windows үйлдлийн системийн өөрийнх нь bluetooth тохиргоогоор холбохыг зөвлөж байна.

Сануулга: Эдгээр дэлгэцүүдийн зарим нь өөр дээрээ брайль гарын товчлууртай тул үндсэн тохиргоогоороо брайль цэгийг энгийн бичвэр рүү шууд хөрвүүлдэг. Энэ нь NVDA программын брайль оролтын систем нь энгийн үед ашиглагдахгүй гэсэн үг юм. (Жишээ нь NVDA програмын брайль тохиргооны оролтын систем дээр сонгогдсон хэл ажиллахгүй гэсэн үг). ALVA дэлгэцүүдийн сүүлийн програмын шинэчлэлтийн тусламжтайгаар уг брайль гарын тохируулгыг нэмэлт тохируулсан гарын командаар хаах боломжтой байдаг байна.

Дараах жагсаалт нь уг дэлгэцийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцний өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | t1 or etouch1
Брайль дэлгэцийг Өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | t2
Идэвхитэй хэсэг рүү очих | t3
Брайль дэлгэцийг дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | t4
Брайль мөр урагшлуулах | t5 or etouch3
Брайль цонх руу очих | routing
Брайль цонхны format хэлэх | secondary routing
Брайль гарын товчлуур хаах/нээх | t1+spEnter
Review хамгийн дээдмөр рүү шилжүүлэх | t1+t2
Review хамгийн доод мөр рүү шилжүүлэх | t4+t5
Брайль горим солих | t1+t3
Гарчиг зарлах | etouch2
Статус зарлах | etouch4
Shift+tab товч | sp1
Alt товч | sp2
Escape товч | sp3
Tab товч | sp4
Дээшээ сум | spUp
Доошоо сум | spDown
Зүүн сум | spLeft
Баруун сум | spRight
Enter товч | spEnter, enter|
Он цаг өдөр зарлах | sp1+sp2
NVDA цэс | sp1+sp3
Windows+d товч (minimize all applications) | sp1+sp4
Windows+b товч (Хэрэглэгчийн мэдээллийн хэсэг) | sp3+sp4
Windows товч | sp2+sp3, windows
Alt+tab товч | sp2+sp4
Control+home товч | t3+spUp
Control+end товч | t3+spDown
Home товч | t3+spLeft
End товч | t3+spRight
Control товч | control

### 14.4. Handy Tech дэлгэцүүд

NVDA програм нь Handy Tech-ийн ихэнх дэлгэцүүдийг USB, bluetooth болон serial port холболтоор холбоход автоматаар дэмжиж ажилладаг. Эдгээр дэлгэцүүдийн хуучны загварыг USB холболтоор холбон ажиллуулахын тулд Handy Tech-ээс USB driver-уудыг татан систем дээрээ суулгах шаардлагатай юм.

Дараах дэлгэцүүд нь залгахад шууд ажиллахгүй ч Handy Tech-ийн нэгдсэн driver-ийн болон NVDA программын add-on-ы тусламжтайгаар хэрэглэж болдог.

- Braillino
- Bookworm
- Modular дэлгэцүүд системийн хувилбар 1.13 болон үүнээс хуучин хувилбартай дэлгэцтэй бол программыг нь шинэчлэх боломжтой гэдгийг анхаарна уу.

Дараах жагсаалт нь уг дэлгэцийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцний өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | left, up, b3
Брайль мөр урагшлуулах | right, down, b6
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | b4
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | b5
Брайль цонх руу шилжүүлэх | routing
Shift+tab товч | esc, left triple action key up+down
Alt товч | b2+b4+b5
Escape товч | b4+b6
Tab товч | enter, right triple action key up+down
Enter товч | esc+enter, left+right triple action key up+down, joystickAction
Дээшээ сум | joystickUp
Доошоо сум | joystickDown
Зүүн сум | joystickLeft
Баруун сум | joystickRight
NVDA цэс | b2+b4+b5+b6
Брайль горим солих | b2
Брайль сум хөдөлгөх | b1
Очсон контент төвлөрүүлэх | b7
Брайлийн оролт сонгох | space+b1+b3+b4 (space+capital B)

### 14.5. MDV Lilli

Lilli braille дэлгэц нь MDV-ээс авах боломжтой бөгөөд NVDA програм дэмжиж ажилладаг. Энэхүү дэлгэцийг ажиллуулахын тулд ямар нэг тусгай driver шаардлагагүй юм. Брайль дэлгэцийг холбоод NVDA программ дээрээ тохируулахад л шууд ажиллаж эхэлнэ.

Энэ дэлгэц нь NVDA програмын автоматаар илрүүлж холбох үйлдлийг дэмжиж ажилладаггүй байна.

Дараах жагсаалт нь уг дэлгэцийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцний өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | LF
Брайль мөр урагшлуулах | RG
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | UP
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | DN
Брайль цонх руу очих | route
Shift+tab товч | SLF
Tab товч | SRG
Alt+tab товч | SDN
Alt+shift+tab товч | SUP

### 14.6. Baum/Humanware/APH/Orbit Брайль Дэлгэцүүд

Baum, HumanWare, APH болон Orbit брайль дэлгэцүүд нь USb, Bluetooth болон Serial холболтуудаар компьютерт ххолбогдоход NVDA програм дэмжиж ажилладаг. Эдгээр дэлгэцүүд нь:

- Baum: SuperVario, PocketVario, VarioUltra, Pronto!, SuperVario2, Vario 340
- HumanWare: Brailliant, BrailleConnect, Brailliant2
- APH: Refreshabraille
- Orbit: Orbit Reader 20

Мөн Baum компаний үйлдвэрлэсэн зарим бусад дэлгэцүүд ажиллах магадлалтай хэдий ч энэ нь хараахан туршигдаагүй байгаа билээ.

USB холболтоор холбосон брайль дэлгэцүүд Human Interface Devices буюу системийн хэрэглэгчийн удирдлагын системтэй холбоотой driver ашигладаггүй бол тухайн дэлгэцийн үйлдвэрлэгчийн гаргасан USB driver програмуудыг суулгах шаардлагатай юм. VarioUltra болон Pronto нь Human Interface Devices хэрэглэдэг. Refreshabraille болон Orbit Reader 20 нь зөв тохируулсан тохиолдолд HID ашиглах боломжтой.

Orbit Reader хорийн USB serial горим нь одоогийн байдлаар зөвхөн Windows 10 үйлдлийн систем дээр дэмжигдэж ажиллаж байна. Ерөнхийдөө USB HID нь голдуу ашиглагдах хэрэгтэй юм.

Дараах жагсаалт нь уг дэлгэцийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцний өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | d2
Брайль мөр урагшлуулах | d5
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | d1
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | d3
Брайль цонх руу очих | routing

Залууртай товчлууртай брайль дэлгэцүүд:

Нэр | Товч
--- | ---
Дээшээ сум | up
Доошоо сум | down
Зүүн сум | left
Баруун сум| right
Enter товч | select

### 14.7. hedo ProfiLine USB

hedo Reha-Technik-ийн hedo ProfiLine USB дэлгэц нь дэмжигдсэн. Та үйлдвэрлэгчээс гаргасан USB driver програмыг суулгах шаардлагатай юм.

Энэ дэлгэц нь NVDA програмын автоматаар илрүүлж холбох үйлдлийг хараахан дэмжиж ажилладаггүй байна.

Дараах жагсаалт нь уг дэлгэцийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцний өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | K1
Брайль мөр урагшлуулах | K3
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | B2
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | B5
Брайль цонх руу очих | routing
Брайль горим солих | K2
Бүгдийг хэлэх | B6

### 14.8. hedo MobilLine USB

hedo Reha-Technik-ийн The hedo MobilLine USB дэлгэц нь дэмжигдсэн. Та үйлдвэрлэгчээс гаргасан USB driver программыг суулгах шаардлагатай юм.

Энэ дэлгэц нь NVDA програмын автоматаар илрүүлж холбох үйлдлийг хараахан дэмжиж ажилладаггүй байна.

Дараах жагсаалт нь уг дэлгэцийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцний өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | K1
Брайль мөр урагшлуулах | K3
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | B2
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | B5
Брайль цонх руу очих | routing
Брайль горим солих | K2
Бүгдийг хэлэх | B6

### 14.9. HumanWare Brailliant BI/B Series / BrailleNote Touch

HumanWare компаны Brailliant BI болон B цувралын дэлгэцүүд болох BI 14, BI 32, BI 40 and B 80 зэрэг нь NVDA USB эсвэл bluetooth холболтоор холбогдоход NVDA програм нь дэмжиж ажилладаг. Хэрэв USB холболт ашиглан humanware protocol ашиглан холбож байгаа бол юуны өмнө үйлдвэрлэгчийн гаргасан USB driver программыг суулгах шаардлагатай юм. USB driver нь хэрэглэж буй protocol нь нээлттэй байвал driver шаардахгүй аж.

Мөн BrailleNote Touch нь дэмжигдэж ажилладаг ба ямарч driver суулгах шаардлагагүй юм.

Дараах жагсаалт нь Brailliant BI/B болон BrailleNote touch дэлгэцүүдийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцний өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

#### 14.9.1. бүх хувилбаруудын гарын командууд

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | left
Брайль мөр урагшлуулах | right
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | up
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | down
Брайль цонх руу очих | routing
Брайль горим солих | up+down
Дээшээ сум | space+dot1
Доошоо сум | space+dot4
Зүүн сум | space+dot3
Баруун сум | space+dot6
Shift+tab товч | space+dot1+dot3
Tab товч | space+dot4+dot6
Alt товч | space+dot1+dot3+dot4 (space+m)
Escape товч | space+dot1+dot5 (space+e)
Enter товч | dot8
Windows товч | space+dot3+dot4
Alt+tab товч | space+dot2+dot3+dot4+dot5 (space+t)
NVDA цэс | space+dot1+dot3+dot4+dot5 (space+n)
Windows+d товч (minimize all applications) | space+dot1+dot4+dot5 (space+d)
Бүгдийг хэлэх | space+dot1+dot2+dot3+dot4+dot5+dot6

#### 14.9.2. Brailliant BI 32, BI 40 and B 80 дэлгэцүүдийн гарын командууд

Нэр | Товч
--- | ---
NVDA цэс | c1+c3+c4+c5 (command n)
Windows+d товч (minimize all applications) | c1+c4+c5 (command d)
Бүгдийг хэлэх | c1+c2+c3+c4+c5+c6

#### 14.9.3. Brailliant BI 14 дэлгэцийн гарын командууд

Нэр | Товч
--- | ---
Дээшээ сум | joystick up
Доошоо сум | joystick down
Зүүн сум | joystick left
Баруун сум | joystick right
Enter товч | joystick action

### 14.10. HIMS Braille Sense/Braille EDGE/Smart Beetle/Sync Braille дэлгэцүүд

NVDA програм нь Hims компаны Braille Sense, Braille EDGE, Smart Beetle болон Sync Braille дэлгэцүүдийг USB эсвэл bluetooth холболтоор холбоход дэмжиж ажилладаг. хэрэв эдгээр дэлгэцүүдийг USB залгуураар холбож байгаа бол хамааралтай USB driver-уудыг HIMS компаны вэб хуудаснаас татан систем дээрээ суулгах шаардлагатай юм. Тухайн driver-уудыг дараах холбоосоор орж татаж авна уу? https://www.himsintl.com/upload/HIMS_USB_Driver_v25.zip

Дараах жагсаалт нь эдгээр дэлгэцүүдийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцний өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу?.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль цонх руу очих | routing
Брайль мөр хойшлуулах | leftSideScrollUp, rightSideScrollUp, leftSideScroll
Брайль мөр урагшлуулах | leftSideScrollDown, rightSideScrollDown, rightSideScroll
Брайль дэлгэц өмнөхмөр рүү шилжүүлэх | leftSideScrollUp+rightSideScrollUp
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | leftSideScrollDown+rightSideScrollDown
Review өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | rightSideUpArrow
Review дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | rightSideDownArrow
Review өмнөх үсэг рүү шилжүүлэх | rightSideLeftArrow
Review дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | rightSideRightArrow
Одоо очсон байгаа зүйл рүү шилжүүлэх | leftSideScrollUp+leftSideScrollDown, rightSideScrollUp+rightSideScrollDown, leftSideScroll+rightSideScroll
Control товч | smartbeetle:f1, brailleedge:f3
Windows товч | f7, smartbeetle:f2
Alt товч | dot1+dot3+dot4+space, f2, smartbeetle:f3, brailleedge:f4
Shift товч | f5
Insert товч | dot2+dot4+space, f6
Applications товч | dot1+dot2+dot3+dot4+space, f8
CapsLock том үсгийн товч | dot1+dot3+dot6+space
Tab товч | dot4+dot5+space, f3, brailleedge:f2
Shift+alt+tab товч | f2+f3+f1
Alt+tab товч | f2+f3
Shift+tab товч | dot1+dot2+space
End товч | dot4+dot6+space
Control+end товч | dot4+dot5+dot6+space
Home товч | dot1+dot3+space, smartbeetle:f4
Control+home товч | dot1+dot2+dot3+space
Alt+f4 товч | dot1+dot3+dot5+dot6+space
Зүүн сум | dot3+space, leftSideLeftArrow
Control+shift+зүүн сум | dot2+dot8+space+f1
Control+зүүн сум | dot2+space
Shift+alt+зүүн сум | dot2+dot7+f1
Alt+зүүн сум | dot2+dot7
Баруун сум | dot6+space, leftSideRightArrow
Control+shift+баруун сум | dot5+dot8+space+f1
Control+баруун сум | dot5+space
Shift+alt+баруун сум | dot5+dot7+f1
Alt+баруун сум | dot5+dot7
PageUp товч | dot1+dot2+dot6+space
Control+pageUp товч | dot1+dot2+dot6+dot8+space
Дээшээ сум | dot1+space, leftSideUpArrow
Control+shift+дээшээ сум | dot2+dot3+dot8+space+f1
Control+дээшээ сум | dot2+dot3+space
Shift+alt+дээшээ сум | dot2+dot3+dot7+f1
Alt+дээшээ сум | dot2+dot3+dot7
Shift+дээшээ сум | leftSideScrollDown+space
PageDown товч | dot3+dot4+dot5+space
Control+pageDown товч | dot3+dot4+dot5+dot8+space
Доошоо сум | dot4+space, leftSideDownArrow
Control+shift+доошоо сум | dot5+dot6+dot8+space+f1
Control+доошоо сум | dot5+dot6+space
Shift+alt+доошоо сум | dot5+dot6+dot7+f1
Alt+доошоо сум | dot5+dot6+dot7
Shift+доошоо сум | space+rightSideScrollDown
Escape товч | dot1+dot5+space, f4, brailleedge:f1
Eelete товч | dot1+dot3+dot5+space, dot1+dot4+dot5+space
F1 товч | dot1+dot2+dot5+space
F3 товч | dot1+dot2+dot4+dot8
F4 товч | dot7+f3
Windows+b товч | dot1+dot2+f1
Windows+d товч | dot1+dot4+dot5+f1
Control+insert товч | smartbeetle:f1+rightSideScroll
Alt+insert товч | smartbeetle:f3+rightSideScroll

### 14.11. Seika Braille Дэлгэцүүд

NVA програм нь Nippon Telesoft компаний Seika хувилбар 3, 4 and 5 (40 цонтой) болон Seika80 (80 цонхтой) брайль дэлгэцүүдийг дэмжиж ажилладаг. Эдгээр дэлгэцүүдийн талаар илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг https://www.seika-braille.com/ сайтаас авна уу. Та эдгээр дэлгэцүүдийг ашиглахдаа үйлдвэрлэгчээс гаргасан driver програмыг суулгах шаардлагатай гэдгийг анхаарна уу.

Эдгээр дэлгэцүүд нь NVDA програмын автоматаар илрүүлж холбох үйлдлийг хараахан дэмжиж ажилладаггүй байна.

Дараах жагсаалт нь уг дэлгэцийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцний өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | left
Брайль мөр урагшлуулах | right
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | b3
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | b4
Брайль горим солих | b5
Бүгдийг хэлэх | b6
Tab | b1
Shift+tab | b2
Alt+tab | b1+b2
NVDA цэс | left+right
Брайль цонх руу очих | routing

### 14.12. Papenmeier BRAILLEX шинэ хувилбарууд

Дараах брайль дэлгэцүүдийг NVDA програм дэмжиж ажилладаг.

- BRAILLEX EL 40c, EL 80c, EL 20c, EL 60c (USB)
- BRAILLEX EL 40s, EL 80s, EL 2d80s, EL 70s, EL 66s (USB)
- BRAILLEX Trio (USB болон bluetooth)
- BRAILLEX Live 20, BRAILLEX Live and BRAILLEX Live Plus (USB болон bluetooth)

Эдгээр дэлгэцүүд нь NVDA програмын автоматаар илрүүлж холбох үйлдлийг хараахан дэмжиж ажилладаггүй байна.

Хэрэв BrxCom суусан байвал NVDA програм нь BrxCom-ыг ашиглан ажиллана. BrxCom нь брайль дэлгэцийн гар дэлгэц уншигч програмын үйлдлээс тусгаар ажиллах боломжийг олгодог хэрэгсэл програм юм. брайль оролтын систем нь Trio болон BRAILLEX Live хувилбаруудтай ажилладаг.

Ихэнх төхөөрөмжүүд нь хялбар хэрэглэх тавцан буюу (EAB) хурдан болон ачаалал багатай ажиллах боломжтой үйлдлийг агуулдаг. EAB нь дөрвөн тийш хөдлөх боломжтой бөгөөд зүг бүр хоёр түгжээтэй. Харин C болон Live цувралуудад нь eab байддаггүй аж.

c-цувралууд болон зарим бусад дэлгэцүүд нь хоёр давхар мөртэй бөгөөд дээд мөрөнд нь format-ын мэдээлэл гардаг байна. c-цувралын дэлгэцүүд дээр дээд мөрний товчлуурыг дараад eab дарахад энэ нь хоёр дахь солбилцол руу шилждэг. Харин live цувралын дэлгэцүүд нь зөвхөн нэг удирдлагын мөртэй ба eab нь зүг бүрт нэг л алхамтай аж. Хоёр дахь солбилцол нь удирдлагын товчлууруудын нэгийг дараад eab-ыг хамааралтай зүг рүү нь дарсанаар гарах боломжтой байж болох юм. дээш, доош, баруун болон зүүн товчлуурууд (эсвэл EAB-ыг) дарааллуулан угсраан дарах үгүй бол удаан дарах зэрэг нь тухайн үйлдлийг давтахад хүргэдэг.

Ерөнхийдөө дараах товчллуурууд нь эдгээр дэлгэцүүд дээр байдаг байна.

Нэр | Товч
--- | ---
l1 | Зүүн урд товч
l2 | Зүүн арын товч
r1 | баруун урд товч
r2 | баруун арын товч
up | нэг алхам дээшээ
up2 | хоёр алхам дээшээ
left | нэг алхам зүүн тийшээ
left2 | хоёр алхам зүүн тийшээ
right | нэг алхам баруун тийшээ
right2 | хоёр алхам баруун тийшээ
dn | нэг алхам доошоо
dn2 | хоёр алхам доошоо

Дараах жагсаалт нь Papenmeier дэлгэцүүдийн NVDA програмтай ажилладаг гарын командууд юм.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | left
Брайль мөр урагшлуулах | right
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | up
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | dn
Брайль цонх руу очих | routing
Одоо очсон үсгийг review горимд хэлэх | l1
Объектоор шилжүүлэх горимоор идэвхижүүлэх | l2
Брайль горим солих | r2
Гарчиг зарлах | l1+up
Статус зарлах | l2+down
Дотор объект руу шилжих | up2
Агуулагдсан эхний объект руу шилжих | dn2
Өмнөх объект руу шилжих | left2
Дараагийн объект руу шилжих | right2
Брайль цонхны format зарлах | upper routing row

Харин Trio хувилбар нь брайль гарын товчлууруудын урд нь байрлах нэмэлт дөрвөн товчлууртай байдаг. Эдгээр нь (зүүн гар талаасбаруун гартал руу цуварч байрладаг)

- Зүүн эрхий хурууны товч (lt)
- Зай
- Зай
- Баруун эрхий хурууны товч (rt)

Одоогийн байдлаар баруун эрхий хурууны товч нь ямар нэг зүйлд ашиглагдаагүй болно. Дундах товчлуурууд нь хоёулаа зай байхаар байрласан байна.

Нэр | Товч
--- | ---
Escape товч | space with dot 7
Дээшээ сум | space with dot 2
Зүүн сум | space with dot 1
Баруун сум | space with dot 4
Доошоо сум | space with dot 5
Control товч | lt+dot2
Alt товч | lt+dot3
Control+escape товч | space with dot 1 2 3 4 5 6
Tab товч | space with dot 3 7

### 14.13. Papenmeier Braille BRAILLEX Хуучин хувилбарууд

Дараах дэлгэцүүдийг NVDA програм дэмжиж ажиллана.

- BRAILLEX EL 80, EL 2D-80, EL 40 P
- BRAILLEX Tiny, 2D Screen

Эдгээр дэлгэцүүд нь зөвхөн serial холболтоор холбогддог. тийм учраас эдгээр дэлгэцүүд нь NVDA програмын автоматаар илрүүлж холбох үйлдлийг дэмжиж ажилладаггүй байна. Тиймээс дэлгэцийг залгасныхаа дараа NVDA програмын брайль тохиргооноос ямар дэлгэц холбосноо тодруулан зааж өгөх шаардлагатай юм.

Ихэнх төхөөрөмжүүд нь хялбар хэрэглэх тавцан буюу (EAB) хурдан болон ачаалал багатай ажиллах боломжтой үйлдлийг агуулдаг. EAB нь дөрвөн тийш хөдлөх боломжтой бөгөөд зүг бүр хоёр түгжээтэй. дээш, доош, баруун болон зүүн товчлуурууд (эсвэл EAB-ыг) дарааллуулан угсраан дарах үгүй бол удаан дарах зэрэг нь тухайн үйлдлийг давтахад хүргэдэг. Хуучин хувилбарын дэлгэцүүдэд eab байдаггүй бөгөөд урд талын буюу хажуугийн товчлууруудаар орлуулан ашиглаж болох юм.

Ерөнхийдөө дараах товчлуурууд эдгээр брайль дэлгэцүүд дээр байдаг байна.

Нэр | Товч
--- | ---
l1 | Зүүн урд товч
l2 | зүүн арын товч
r1 | баруун урд товч
r2 | баруун арын товч
up | нэг алхам дээшээ
up2 | хоёр алхам дээшээ
left | нэг алхам зүүн тийшээ
left2 | хоёр алхам зүүн тийшээ
right | нэг алхам баруун тйишээ
right2 | хоёр алхам баруун тийшээ
dn | нэг алхам доошоо
dn2 | хоёр алхам доошоо

Дараах нь Papenmeier дэлгэцүүдийн NVDA програмтай ажилладаг гарын командууд юм.

Eab-тай төхөөрөмжүүд:

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | left
Брайль мөр урагшлуулах | right
Брайльдэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | up
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | dn
Брайль цонх руу очих | routing
Review горимд очсон үсэг зарлах | l1
Объектоор шилжүүлэх горимоор очсон объект идэвхижүүлэх | l2
Гарчиг зарлах | l1up
Статус зарлах Bar | l2down
Агуулагдаж буй объект руу шилжих | up2
Агуулагдаж буй эхний объект руу шилжих | dn2
Дараагийн объект руу шилжих | right2
Өмнөх объект руу шилжих | left2
Брайль цонхны format зарлах | upper routing strip

BRAILLEX Tiny:

Нэр | Товч
--- | ---
Review горимд очсон үсэг зарлах | l1
Объектоор шилжүүлэх горимоор очсон объект идэвхижүүлэх | l2
Брайль мөр хойшлуулах | left
Брайль мөр урагшлуулах | right
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | up
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | dn
Брайль горим солих | r2
Агуулж буй объект руу шилжих | r1+up
Агуулагдаж буй эхний объект руу очих | r1+dn
Өмнөх объект руу очих | r1+left
Дараагийн объект руу очих | r1+right
Брайль цонхны format зарлах | upper routing strip
Гарчиг зарлах | l1+up
Статус зарлах bar | l2+down

BRAILLEX 2D Screen:

Нэр | Товч
--- | ---
Review горимд очсон үсэг зарлах | l1
Обектоор шилжүүлэх горимоор очсон объект идэвхижүүлэх | l2
Брайль горим солих | r2
Брайль цонхны format зарлах | upper routing strip
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | up
Брайль мөр хойшлуулах | left
Брайль мөр урагшлуулах | right
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | dn
Дараагийн объект руу очих | left2
Агуулж буй объект руу шилжих | up2
Агуулагдаж буй эхний объект руу очих | dn2
Өмнөх объект руу очих | right2

### 14.14. HumanWare BrailleNote

NVDA програм нь Humanware компаны BrailleNote брайль бичигчдийг брайль дэлгэц хэлбэрээр ашиглахад дэмжиж ажилладаг. Дараах хувилбарууд дэмжигддэг:

- BrailleNote Classic (зөвхөн serial холболт)
- BrailleNote PK (Serial болон bluetooth холболтууд)
- BrailleNote MPower (Serial болон bluetooth холболтууд)
- BrailleNote Apex (USB болон Bluetooth холболтууд)

BrailleNote Touch-ийн талаар илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг Brailliant BI Series / BrailleNote Touch хэсгээсавна уу.

BrailleNote PK-г үл тооцвол, braille (BT) болон QWERTY (QT) гарууд дэмжигдсэн. BrailleNote QT, PC гарын emulation дэмжигдээгүй. QT гарыг ашиглан брайль цэгүүдийг оруулан ашиглаж болно. BrailleNote гарын авлагаас брайль terminal хэсгээс илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг авна уу.

Хэрэв дэлгэц тань хоёроос дээш холболт дэмждэг бол брайль terminal дотор байрлах брайль порт сонголтыг тохируулах хэрэгтэйг анхаарна уу. Дэлгэрэнгүйг BrailleNote-ийн гарын авлагаас үзнэ үү. Мөн NVDA програмын брайль тохиргоон дотроос брайль портыг тохируулах ёстой юм. Хэрэв USB эсвэл bluetooth холболтоор холбож байгаа бол аль нэгийг нь автоматаар холбогдох гэж тохируулж болдог. Мөн legacy serial port (эсвэл USB-гээс serial руу хувиргагч) зэргийг ашиглаж байх үед, эсвэл эдгээр сонголтуудаас аль нь ч байхгүй бол гарч ирсэн портын сонголтуудаас ажиллах портыг нь сонгон тохируулах ёстой байна.

BrailleNote Apex-ийг USB client interface ашиглан холбохоос өмнө humanware компаны сайтаас хамааралтай driver-үүдийг татаж суулгана уу.

BrailleNote Apex BT, дээр 1 болон 4 дүгээр цэгийн хоороннд байрлах өнхрүүлэгч дугуйг NVDA програмын командуудтай ашиглаж болно. Уг дугуй нь дөрвөн зүг рүү заасан дөрвөн цэгтэйгээс гадна төв дарах товчлууртай бөгөөд нар зөв болон нар буруу эргэлддэг зэрэг үйлдллүүдтэй.

Дараах жагсаалт нь BrailleNote-ийг NVDA программтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг BrailleNote-ийн өөрийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | back
Брайль мөр урагшлуулах | advance
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | previous
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | next
Брайль цонх руу очих | routing
NvDA цэс | space+dot1+dot3+dot4+dot5 (space+n)
Брайль горим солих | previous+next
Дээшээ сум | space+dot1
Доошоо сум | space+dot4
Зүүн сум | space+dot3
Баруун сум | space+dot6
Page up товч | space+dot1+dot3
Page down товч | space+dot4+dot6
Home товч | space+dot1+dot2
End товч | space+dot4+dot5
Control+home товч | space+dot1+dot2+dot3
Control+end товч | space+dot4+dot5+dot6
Space товч | space
Enter товч | space+dot8
Backspace товч | space+dot7
Tab товч | space+dot2+dot3+dot4+dot5 (space+t)
Shift+tab товч | space+dot1+dot2+dot5+dot6
Windows товч | space+dot2+dot4+dot5+dot6 (space+w)
Alt товч | space+dot1+dot3+dot4 (space+m)
гарын тусламжийн горим | space+dot2+dot3+dot6 (space+lower h)

Дараах командууд нь BrailleNote QT гарыг брайль оролтын горимоор ажиллуулаагүй байхад ажиллах командууд.

Нэр | Товч
--- | ---
NvDA цэс | read+n
дээшээ сум | upArrow
доошоо сум | downArrow
зүүн сум | leftArrow|
баруун сум | rightArrow
Page up товч | function+upArrow
Page down товч | function+downArrow
Home товч | function+leftArrow
End товч | function+rightArrow
Control+home товч | read+t
Control+end товч | read+b
Enter товч | enter
Backspace товч | backspace
Tab товч | tab
Shift+tab товч | shift+tab
Windows товч | read+w
Alt товч | read+m
тусламжийн горим нээх/хаах | read+1

Дараах командууд нь шилжүүлэгч дугуйнд зориулсан командууд юм:

Нэр | Товч
--- | ---
дээшээ сум | upArrow
доошоо сум | downArrow
зүүн сум | leftArrow
баруун сум | rightArrow
Enter товч | center button
Tab товч | scroll wheel clockwise
Shift+tab товч | scroll wheel counterclockwise

### 14.15. EcoBraille

NVDA программ нь ONCE-ийн EcoBraille дэлгэцүүдийг дэмжин ажилладаг. Дараах хувилбарууд дэмжигддэг:

- EcoBraille 20
- EcoBraille 40
- EcoBraille 80
- EcoBraille Plus

NVDA програмын брайль тохиргоон дотроос ямар дэлгэц залгаснаасаа хамаараад serial портыг сонгон тохируулах хэрэгтэй юм. Эдгээр дэлгэцүүд нь NVDA програмын автоматаар илрүүлэн холбох үйлдлийг дэмжиж ажилладаггүй байна.

Дараах жагсаалт нь EcoBraille дэлгэцүүдийн гарын командууд юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг EcoBraille-ийн гарын авлагаас авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | T2
Брайль мөр урагшлуулах | T4
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | T1
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | T5
Брайль цонх руу очих | Routing
Объектоор шилжүүлэх горимоор очсон объект идэвхижүүлэх | T3
Дараагийн review горим руу шилжүүлэх | F1
Агуулж буй объект руу шилжих | F2
Өмнөх review горим руу шилжүүлэх | F3
Өмнөх обект руу очих | F4
Очсон байгаа объект зарлах | F5
Дараагийн объект руу очих | F6
Идэвхижсэн объект руу очих | F7
Агуулагдаж буй эхний объект руу очих | F8
Move System focus or caret to current review position | F9
Report review cursor location | F0
Брайль горим солих | A

### 14.16. SuperBraille

SuperBraille буюу супер брайль дэлгэцүүд нь ихэнхдээ Тайвань улсад хэрэглэгддэг ба эдгээрийг зөвхөн USB болон Serial портуудаар дамжуулан холбох боломжтой байдаг. Superbraille нь ямарваа нэгэн дарах товчлуур байдаггүй учир бүхий л командууд нь компьютерийн гар дээр хийгддэг. Үүний улмаас мөн Тайвань элсад байх бусад дэлгэц уншигч програмуудтай зохицож ажиллуулахын тулд хоёр товчлуурыг зааж өгсөн байдаг.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | numpadMinus
Брайль мөр урагшлуулах | numpadPlus

### 14.17. Eurobraille Esys/Esytime/Iris дэлгэцүүд

NVDA ньEurobraille-ийн Esys, Esytime болон Iris дэлгэцүүдийг дэмжиж ажилладаг. Esys болон Esytime-Evo төхөөрөмжүүд нь USB эсвэл bluetooth холболтуудаар холбогдсон үед дэмжиж ажжилах боломжтой аж. Хуучны Esytime төхөөрөмжүүд нь зөвхөн USB холболттой л байдаг. Харин Iris дэлгэцүүд нь зөвхөн serial порт ашиглан холбогддог. Тиймээс эдгээр дэлгэцүүдийг ашиглахдаа ямар дэлгэц холбосноо NVDA програмын брайль тохиргоон дотроос зааж өгөх ёстой байна.

Iris болон Esys дэлгэцүүд нь арван товчлууртай брайль гартай байдаг. Зай товчлуур шиг байрласан хоёр товчлуурны зүүн талынх нь үсэг устгах харин баруун тал нь зай авах үүрэгтэй байдаг байна.

Дараах жагсаалт нь эдгээр дэлгэцүүдийг NVDA програмтай ажиллуулах командын товчлуурны жагсаалт юм. Эдгээр товчлууруудын байршилыг дэлгэцүүдийн өөрсдийнх нь гарын авлагаас мэдэж авна уу.

Нэр | Товч
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | switch1-6left, l1
Брайль мөр урагшлуулах | switch1-6Right, l8
Одоо идэвхижсэн зүйл рүү очих | switch1-6Left+switch1-6Right, l1+l8
Брайль цонх руу очих | routing
Брайль цонхны format зарлах | doubleRouting
Review горимд өмнөх мөр рүү шилжих | joystick1Up
Review горимд дараагийн мөр рүү очих | joystick1Down
Review горимд өмнөх үсэг рүү очих | joystick1Left
Review горимд дараагийн үсэг рүү очих | joystick1Right
Өмнөх review горим ру шилжих | joystick1Left+joystick1Up
Дараагийн review горим руу очих | joystick1Right+joystick1Down
Сүүлийн оруулсан үсэг эсвэл брайль цонхыг устгах | backSpace
Брайль оролтыг орчуулаад энтэр товч дарах | backSpace+space
Insert товч | dot3+dot5+space, l7
Delete товч | dot3+dot6+space
Home товч | dot1+dot2+dot3+space, joystick2Left+joystick2Up
End товч | dot4+dot5+dot6+space, joystick2Right+joystick2Down
Зүүн сум | dot2+space, joystick2Left, leftArrow
Баруун сум | dot5+space, joystick2Right, rightArrow
Дээшээ сум | dot1+space, joystick2Up, upArrow
Доошоо сум | dot6+space, joystick2Down, downArrow
Enter товч | joystick2Center
PageUp товч | dot1+dot3+space
PageDown товч | dot4+dot6+space
Numpad1 товч | dot1+dot6+backspace
Numpad2 товч | dot1+dot2+dot6+backspace
Numpad3 товч | dot1+dot4+dot6+backspace
Numpad4 товч | dot1+dot4+dot5+dot6+backspace
Numpad5 товч | dot1+dot5+dot6+backspace
Numpad6 товч | dot1+dot2+dot4+dot6+backspace
Numpad7 товч | dot1+dot2+dot4+dot5+dot6+backspace
Numpad8 товч | dot1+dot2+dot5+dot6+backspace
Numpad9 товч | dot2+dot4+dot6+backspace
NumpadInsert товч | dot3+dot4+dot5+dot6+backspace
Numpad бутархай тоо товч | dot2+backspace
Numpad хуваах товч | dot3+dot4+backspace
Numpad үржүүлэх товч | dot3+dot5+backspace
Numpad хасах товч | dot3+dot6+backspace
Numpad нэмэх товч | dot2+dot3+dot5+backspace
NumpadEnter товч | dot3+dot4+dot5+backspace
Escape товч | dot1+dot2+dot4+dot5+space, l2
Tab товч | dot2+dot5+dot6+space, l3
Shift+tab товч | dot2+dot3+dot5+space
PrintScreen товч | dot1+dot3+dot4+dot6+space
Pause товч | dot1+dot4+space
Applications товч | dot5+dot6+backspace
F1 товч | dot1+backspace
F2 товч | dot1+dot2+backspace
F3 товч | dot1+dot4+backspace
F4 товч | dot1+dot4+dot5+backspace
F5 товч | dot1+dot5+backspace
F6 товч | dot1+dot2+dot4+backspace
F7 товч | dot1+dot2+dot4+dot5+backspace
F8 товч | dot1+dot2+dot5+backspace
F9 товч | dot2+dot4+backspace
F10 товч | dot2+dot4+dot5+backspace
F11 товч | dot1+dot3+backspace
F12 товч | dot1+dot2+dot3+backspace
Windows товч | dot1+dot2+dot3+dot4+backspace
CapsLock том үсгийн товч | dot7+backspace, dot8+backspace
NumLock тооны тавцангийн товч | dot3+backspace, dot6+backspace
Shift товч | dot7+space, l4
Toggle shift key | dot1+dot7+space, dot4+dot7+space
Control товч | dot7+dot8+space, dot1+dot7+dot8+space, dot4+dot7+dot8+space, l5
Toggle control key | dot1+dot7+dot8+space, dot4+dot7+dot8+space
Alt товч | dot8+space, l6
Toggle alt key | dot1+dot8+space, dot4+dot8+space
Брайль гарыг хаах/нээх команд | esytime):l1+joystick1Down, esytime):l8+joystick1Down

### 14.18. BRLTTY

BRLTTY нь илүү олон төрлийн дэлгэцүүд дэмжиж ажиллах зориулалттай нэмэлт програм юм. Үүнийг ашиглахын тулд Windows үйлдлийн системд зориулсан BRLTTY програмыг татаж суулгах шаардлагатай. Та хамгийн сүүлийн хувилбарыг нь татаж суулгах ёстой ба энэ нь brltty-win-4.2-2.exe гэх мэтийн нэртэй байна. Хэрэв та аливаа дэлгэцийн үйлдвэрлэгчийн гаргасан driver-ийг суулгачихсан байгаа бол Дэлгэцийг таниулан тохируулж байх үедээ гарсан зааврыг болгоомжтой сонсоод дагаж хйихийг зөвлөж байна.

Брайль гартай дэлгэцүүдийн хувьд, BRLTTY нь өөрөө брайль оролтыг хариуцан ажилладаг. Тиймээс NVDA програмын брайль оролтын тохиргоо нь хамаарахгүй юм.

BRLTYY нь NVDA програмын автоматаар илрүүлж холбох үйлдэлтэй ямар ч холбоогүй юм.

Доорх нь BRLTTY NVDA програмтай ажиллах гарын командууд юм. BRLTTY нь хэрхэн брайль дэлгэцүүдийн товчлуурыг удирддаг болохыг BRLTTY товчлуурын жагсаалтаас илүү дэлгэрэнгүйгээр уншина уу.

Нэр | BRLTTY команд
--- | ---
Брайль мөр хойшлуулах | fwinlt (зүүн тийш нэг цонх явах)
Брайль мөр урагшлуулах | fwinrt (баруун тийш нэг цонх явах)
Брайль дэлгэц өмнөх мөр рүү шилжүүлэх | lnup (дээшээ нэг мөр явах)
Брайль дэлгэц дараагийн мөр рүү шилжүүлэх | lndn (доошоо нэг мөр явах)
Брайль цонх руу очих | route (сумыг үсэг рүү авчирах)

## 15. нарийвчилсан сэдвүүд

### 15.1. Командын мөрний хэрэглээ

NVDA програм нь нэмэлтээр нэг юм уу түүнээс олон тооны командын мөрний командуудыг зааж бичиж өгсөнөөр үндсэн тохиргооноос өөрөөр ажиллах боломжтой байдаг. Та хэдэн ч команд дамжуулж болно. эдгээр командын мөрний бичгэн тохируулгуудыг богино холбоосын properties (alt enter дарсаны дараа), run харилцах цонхноос буюу (Windows+r дараад эсвэл эхлэх цэснээс run сонголтыг олж дарсаны дараа) эсвэл windows үйлдлийн системийн командын харилцагчаас оруулж ашиглаж болдог. ТОхируулган командууд нь NVDA программын нэртэй гүйцэтгэгч файлаас үргэлж зайгаар тусгаарлагдах ёстой байдаг. Жишээ нь, NVDA программыг суулгаж байх үед дэлгэц дээр үүсдэг NVDA богино холбоос нь дотроо -r командын тохируулгыг агуулсан байдаг ба энэ нь NVDA програмыг одоо ажиллаж байгаа хувилбарыг хаагаад шинээр нээнэ гэсэн утгатай захирамжийг агуулдаг. Мөн ондоо нэг хэрэгтэй команд нь --disable-addon юм. Энэ нь NVDA програмд одоо ажиллаж байгаа бүхий л add-on-уудыг зогсоо гэсэн гүйцэтгэлийг оруулан бүх ажиллаж байсан нэмэлт програмуудыг хаадаг байна. Энэхүү командыг ашигласнаар аливаа асуудал нь add-on-оос болж үүсэж байгаа эсэхийг, эсвэл аливаа арилахгүй байгаа асуудал add-on нэмэлт програмаас болж үүссэн бол тэдгээрийг засахад тун их хэрэгтэй юм.

Жишээ болгоод дараах командыг run харилцах цонх дээр оруулан одоо ажиллаж буй NVDA программыг хааж болох юм.

nvda -q

Зарим командууд нь урт болон богино гэсэн хоёр ондоо хувилбартай байдаг бол зарим нь зөвхөн уртаараа бичигддэг. Богино хувилбартай командуудыг доорх байдлаар нэгтгэн ашиглаж болно.

nvda -rm | энэ команд нь NVDA програмыг эхлэх хөгжмийг тоглуулахгүйгээр дахин эхлүүлэх гэсэн команд, гэх мэтээр ашиглаж болох аж.
nvda -rm --disable-addons | дээрх командтай ерөнхийдөө адилхан ч нэмэлтээр add-on нэмэлт програмуудыг хаах гэсэн шинэ заалт орсон байна.

Зарим командууд нь нэмэлт parameter авсанаар илүү нарийвчилсан тохируулгуудыг хийж болдог. Эдгээр нэмэлт parameter-үүд нь тухайн командын араас зай аваад богино хувилбар бол тэнцүүгийн тэмэгтэй, харин урт хувилбар бол хагас дусал хаалттайгаар бичигддэг.

nvda -l 10 | NVDA программыг эхлэхдээ алдаа хянагчийн файлыг үүсгэн эхлэх
nvda --log-file=c:\nvda.log | NVDA програмд өөрийн log файлыг c:\nvda.log байршилд бич гэж зааж өгөх х
nvda --log-level=20 -f c:\nvda.log | NVDA програмыг эхлэхдээ log файлаа мэдээллийн хэлбэрээр c:\nvda.log байршилд бич гэсэн даалгаврыг өгөх гэх мэт.

Доорх нь NVDA программын командын сонголтууд болно:

Богино | Урт | Тайлбар
--- | --- | ---
-h | --help | командын талбарын туслах цонхыг нээх болон хаах
-q | --quit | ажиллаж байгаа NVDA програмыг хаах
-r | --replace | ажиллаж байгаа NVDA програмыг хааж шинээр эхлүүлэх
-k | --check-running | NVDA програм ажиллаж байгаа эсэхийг код хэлбэрээр харуулах, 0 бол ажиллаж байна, 1 бол ажиллаагүй
-f LOGFILENAME | --log-file=LOGFILENAME | лог файл хаана бичигдэх талаар
-l LOGLEVEL | --log-level=LOGLEVEL | доод түвшний log үүсгэх (алдаа 10, мэдээлэл 20, анхааруулга 30, алдаа 40, нэн түрүүнд шалгах ёстой 50), үндсэн нь анхааруулга байна
-c CONFIGPATH | --config-path=CONFIGPATH | NVDA програмын тохиргооны файлуудыг хаана хадгалах талаар
-m | --minimal | эхлэлийн хөгжимгүй, эхлэлийн message үгүй болон interface гарахгүй гэх мэтээр хамгийнбага ачаалалтайгаар эхлэх.
-s | --secure | хамгаалалттай горим (Python console-ыг хаах)
None | --disable-addons | add-on нэмэлт програмууд ажиллахгүй
None | --debug-logging | энэ ганц хэлэлтэнд алдааны мэдээллийг бичих log дотор бичих. This setting will override any other log level ( --loglevel, -l) argument given.
None | --no-sr-flag | global screen reader flag өөрчлөхгүй
None | --install | NVDA програм суулгана (дөнгөж суусан хувилбарыг ажиллуулна)
None | --install-silent | NVDA програмыг чимээгүйгээр суулгах (дөнгөж суусан хуулбарыг ажиллуулахгүй)
None | --create-portable | NVDA програмын зөөврийн хуулбарыг үүсгэх (дөнгөж суусан хувилбарыг ажиллуулах). Зөөврийн хуулбарын байгаа байршилыг тодруулан заах хэрэгтэй.
None | --create-portable-silent | NVDA програмын зөөврийн хуулбарыг чимээгүйгээр суулгах (дөнгөж суусан хувилбарыг ажиллуулахгүйгээр). зөөврийн хуулбарын байршилыг тодорхойлон заах
None | --portable-path=PORTABLEPATH | зөөврийн хуулбар хаана үүсэхийг зааж өгнө.

### 15.2. Систем Wide Parameters

NVDA програм нь мөн системийн бүртгэл дотор ситем wide parameter-ийн утгуудыг өөрчлөн ондоо үйлдлүүдийг гүйцэтгэх боломжтой байдаг. Эдгээр утгууд нь системийн бүртгэл дотор дараах түлхүүрүүдийн аль нэгийг аван байрладаг:

- 32-bit system: "HKEY_LOCAL_MACHINE\SOFTWARE\nvda"
- 64-bit system: "HKEY_LOCAL_MACHINE\SOFTWARE\WOW6432Node\nvda"

Доорх утгууд нь эдгээр түлхүүрийг ашиглан системийн бүртгэлд багтана.

Нэр | Төрөл | боломжит утгууд | тайлбар
--- | --- | --- | ---
configInLocalAppData | DWORD | 0 (default) to disable, 1 to enable | If enabled, stores the NVDA user configuration in the local application data instead of the roaming application data
serviceDebug | DWORD | 0 (default) to disable, 1 to enable | If enabled, disables secure mode on windows secure desktops, allowing the use of the Python console and Log viewer. Due to several major security implications, the use of this option is strongly discouraged

## 16. Дэлгэрэнгүй мэдээлэл

Хэрэв NVDA програмын талаар илүү дэлгэрэнгүйгээр мэдэхийг хүсвэл эсвэл нэмж асууж тодруулах зүйлс байвал NVDA програмын вэб хуудсанд https://www.nvaccess.org/ зочилно уу. Эндээс та NVDA программын талаар баримт бичгүүдээс гадна гарын авлага, олон нийтийн ажиллагаа, хамтын хөгжүүлэлт зэрэг зүйлсийн талаар мэдээлүүдийг авах боломжтой юм. Манай сайт нь мөн NVDA програм хөгжүүлэлтийн талаар бүхий л төрлийн мэдээ мэдээлэл болон NVDA хөгжүүлэгчдийн нөөц сурвалж зэрэгтэй танилцах боломжийг олгодог юм.

## 17. Орчуулгын тухай

Орчуулсан:
Б.Ангараг-Эрдэнэ | М.Цэнгэл

Innovation Development Center for the Blind LLC

Холбоо барих:
E-mail: idcbinnovation@gmail.com
Phone: +976-95951122